Our website does not support Internet Explorer.

To get the best experience on our website and of our content, please use a more modern browser like Edge, Chrome, Safari or similar.

kartograf, mercator, kort

Mercator maakte aarde weer plat

Met de 16e-eeuwse kaarten was het lastig navigeren. Zeelieden maakten grote omwegen en leden soms zelfs schipbreuk. Maar Mercator had een briljant idee en maakte een platte kaart van de ronde aardbol.

De Agostini/Getty images & AKG Images/Ritzau Scanpix

Nieuwe wereldkaart heeft achterkant

500 jaar geleden bedacht de cartograaf Mercator een methode om de meest nauwkeurige wereldkaart te tekenen. Zijn kaart wordt nog steeds gebruikt, maar nu heeft astrofysicus J. Richard Gott met twee collega’s een nog preciezere wereldkaart gemaakt.

Op de meeste wereldkaarten staat de ronde aardbol als een rechthoekige, platte afbeelding, die je op een scherm kunt weergeven of aan de muur kunnen hangen. De nieuwe wereldkaart is een platgemaakte globe, rond en met twee kanten, die elk een helft van de aarde laten zien. De evenaar is de rand van de cirkel.

Zo wordt de onderlinge grootte van de continenten nauwkeuriger weergegeven dan op een platte, eenzijdige kaart. Maar of de nieuwe kaart evenveel invloed krijgt als die van Mercator, zal de tijd leren.

Bekijk de uitleg bij de nieuwe kaart en lees het artikel over Mercator en zijn zeekaarten die het mogelijk maakten om de wereld rond te varen.

Video: Bekijk de nieuwe wereldkaart van astrofysicus J. Richard Gott:

In 1543 komt Over de omwentelingen der hemellichamen van de Poolse astronoom Nicolaas Copernicus uit. Met dit boek staat voor eens en voor altijd vast dat de aarde rond is. Maar slechts 26 jaar later maakt Gerardus Mercator de aarde weer plat.

Mercator werd in 1512 als Gerard de Kremer geboren in de Vlaamse plaats Rupelmonde. Hij kwam uit een welgesteld geslacht en studeerde onder andere aan de universiteit van Leuven.

Maar hij maakte zich niet bijster geliefd in het academische milieu omdat hij moeite had het traditionele katholieke wereldbeeld te verenigen met de inzichten, ontdekkingen en onderzoeksresultaten die in het begin van de 16e eeuw door moderne wetenschappers gepubliceerd werden.

Een carrière in de universitaire wereld kon de jonge Gerardus Mercator dan ook op zijn buik schrijven. In plaats daarvan stortte de Vlaming zich op een nieuwe druktechniek: de gravure.

Hierbij wordt een afbeelding in een koperen plaat gekrast, waarna het motief op papier kan worden gedrukt. Mercator gebruikte zijn oog voor detail ook voor het bouwen van wetenschappelijke instrumenten.

In 1535 maakte hij met de bekende Friese wiskundige, cartograaf en arts Gemma Frisius een sterrenglobe. Mercator graveerde alleen de hemellichamen op de koperen bol, maar door dit werk is vermoedelijk zijn interesse voor cartografie gewekt.

kaart, mercator
© claus lunau

Mercator sneed de aarde in plakjes

Mercator nam de zware taak op zich om een nieuwe kaartprojectie uit te denken waarbij de lengte- en de breedtegraden rechte verticale en horizontale lijnen zijn.

Zijn wereldkaart was in 1569 voltooid, maar de zeelieden waren er nog niet klaar voor. Pas toen navigators in de 18e eeuw een nauwkeurige klok hadden waarmee ze de lengtegraad konden bepalen, en het verschil kenden tussen de geografische en magnetische noordpool, konden ze de kaarten van Mercator op waarde schatten.

Een zwak punt van de mercator-projectie is dat de afstanden niet kloppen. Bij de polen treedt een zware vervorming op, en boven 70 graden noorder- en zuiderbreedte zijn de kaarten vrijwel onbruikbaar.

Dit gebied is echter beperkt, en er is niet veel scheepvaart, waardoor de projectie vandaag de dag nog steeds veel voor zeekaarten wordt gebruikt.

  • De aardbol wordt langs twee lengtecirkels opengeknipt.

  • De uitsnede wordt uitgerekt tot de lengtegraden parallel lopen en de schaal klopt.

  • Van dergelijke uitsnedes wordt de wereldkaart gemaakt.

In de jaren hierna bleef Mercator zich vooral met graveren bezighouden, maar hij ging ook landkaarten tekenen.

In die tijd gebruikten cartografen voornamelijk aantekeningen van anderen als basis voor hun eigen kaarten, en ze gaven de ronde aarde al honderden jaren op precies dezelfde manier weer.

Romeinse kaarten zijn de beste

De 16e-eeuwse cartografie was nog altijd gebaseerd op het 1400 jaar oude werk van de Griekse geograaf, astronoom en wiskundige Claudius Ptolemaeus.

Ptolemaeus wist dat de aarde rond is, maar was niet zelf op ontdekkingsreis geweest en hij had – zoals vrijwel alle Romeinse burgers – alleen het gebied rond de Middellandse Zee gezien.

Rond 150 schreef hij Geographia, waarin hij als eerste de aarde verdeelde in lengteen breedtegraden. Hij lokaliseerde een aantal punten in het coördinatenstelsel en bracht verschillende methoden om de ronde aarde op plat papier weer te geven.

De kaarten zien er in onze ogen zwaar vertekend uit, maar dat komt eerder door de gebrekkige kennis van Ptolemaeus over de landmassa’s en de grootte van de aarde dan door zijn werkwijze.

verdenskort, gammelt

Oude wereldkaart

© AKG Images/Ritzau Scanpix

Honderden jaren lang borduurden cartografen voort op Ptolemaeus’ landkaarten. Dankzij nieuwe ontdekkingen en nauwkeuriger metingen werden de kaarten steeds beter, maar ze waren nog altijd gebaseerd op zijn projectie.

Mercator in de gevangenis

Mercator vond het echter tijd voor een fundamentele vernieuwing – zowel op cartografisch als op religieus vlak. Hij sloot zich bij de protestantse beweging van Maarten Luther aan, en werd in 1544 veroordeeld wegens ketterij.

Na zeven maanden in de gevangenis kwam hij vrij, en enkele jaren later verhuisde hij naar Duisburg in het huidige Duitsland, waarschijnlijk om aan verdere vervolging te ontkomen.

Hij deed hier goede zaken als cartograaf. Mercator maakte een aantal nieuwe landkaarten die nauwkeuriger waren dan voorheen, en hij gaf les aan de universiteit. In 1569 werd hij zelfs tot hofcartograaf benoemd door de machtige hertog Willem V van Kleef, Gulik en Berg.

mercator, kaart

Gerardus Mercator publiceerde in 1569 zijn wereldkaart met de titel Nieuwe en verbeterde weergave van de wereld voor correcte navigatie. Hier zijn kompasrichtingen altijd rechte lijnen, waardoor eenvoudig een koers uit te stippelen is.

© De Agostini/Getty images

Terwijl Mercator zijn kaarten tekende, werden steeds meer uithoeken van de wereld verkend. Naast tal van exotische producten brachten de ontdekkingsreizigers ook nieuwe kennis over de aarde mee terug.

Zeekaarten waren nog gebaseerd op Ptolemaeus, en Mercator wilde een nieuwe wereldkaart maken waarmee zeelieden makkelijker zouden kunnen navigeren.

Aarde moet rechthoekig zijn

Al sinds de oudheid verdelen cartografen de aarde in breedtegraden van oost naar west en lengtegraden van noord naar zuid.

De afstand tussen breedtegraden van de evenaar naar de polen is gelijk, maar de lengtegraden komen bij de polen bij elkaar en verbreden zich in de richting van de evenaar.

Op tweedimensionale kaarten gaven cartografen de lengte- en breedtegraden weer als bogen, waardoor het moeilijk was voor scheepsnavigators om een koers uit te stippelen.

Mercator stelde zichzelf tot taak om een projectie uit te denken waarbij de lengte- en breedtegraden rechte lijnen zijn, en waarbij de vorm van de continenten zo min mogelijk wordt vertekend.

Op een dergelijke kaart kon een kompaskoers eenvoudig met een liniaal getekend worden.

In 1569 presenteerde de werkplaats voor cartografie van Gerardus Mercator een vernieuwende wereldkaart getiteld Nova et aucta orbis terrae descriptio ad usum navigantium emendate accomodata, ofwel een nieuwe en verbeterde weergave van de wereld voor correcte navigatie.

Ingewikkelde wiskunde

Niemand weet hoe Mercator precies op zijn projectie gekomen is. Er gaat een vrij ingewikkelde rekenmethode achter schuil, maar het idee is eenvoudig: Eerst worden de lengtegraden rechtgetrokken, waardoor deze niet samenvallen bij de polen, maar evenwijdig aan elkaar lopen met telkens een gelijke afstand ertussen.

Door de evenwijdige lengtegraden worden landmassa’s, zeeën en oceanen uitgerekt in de breedte – hoe verder ze van de evenaar liggen, hoe breder ze in deze projectie lijken.

ptolemæus, kort, kartograf

De wetenschapper Claudius Ptolemaeus dacht in de 2e eeuw een aantal methoden uit om kaarten te tekenen. Zijn werk vormde tot in de 16e eeuw de basis van de cartografie.

© cellection abecasis / spl

Om deze vervorming van de feitelijke afmetingen tegen te gaan, zal de afstand tussen de breedtegraden moeten worden vergroot. Verder van de evenaar wordt de tussenafstand steeds groter.

Zo ontstaat een wereldkaart waarop landmassa’s niet de juiste oppervlakte hebben ten opzichte van elkaar, maar de kompasrichtingen altijd rechte lijnen zijn. Mercator maakte zo van de ronde aarde een platte rechthoek.

Nieuwe klok helpt

Deze briljante kaart moest het werk van navigators veel simpeler maken, maar Mercator was zijn tijd ver vooruit.

Zeelieden waren even conservatief als bijgelovig, en gewend te navigeren aan de hand van de sterren en navigatie-instrumenten als het astrolabium, de voorloper van de sextant.

Niemand zou het wagen de wereldzeeën op te gaan met een kaart die door een bolleboos was getekend die zelf nog nooit op zee was geweest.

Bovendien konden de zeelieden niet vaststellen op welke lengtegraad ze zich bevonden, en zonder die kennis was Mercators kaart onbruikbaar.

harrison, h1, klok

Pas toen John Harrison een nauwkeurige klok uitvond, omarmden zeelieden de kaarten van Mercator – onder wie de ontdekkingsreiziger James Cook.

© Royal Museums Greenwich

Mercator stelde voor om draagbare klokken te gebruiken om de lengtegraad te bepalen, maar de 16e-eeuwse klokken waren lang niet accuraat genoeg.

Pas toen de Engelse uitvinder John Harrison 150 jaar later een precieze scheepsklok maakte die tegen een stootje kon, wisten navigators op zee hun positie te bepalen. Deze uitvinding maakte de projectie van Mercator erg populair.

Zo gebruikte de beroemde ontdekkingsreiziger James Cook de klok van Harrison en de kaart van Mercator op zijn drie grote reizen, en vandaag de dag is de bijna 500 jaar oude mercatorprojectie nog steeds de meest toegepaste voor zeekaarten.

De eerste atlas is een feit

Na de publicatie van zijn baanbrekende wereldkaart stortte Mercator zich op een enorm project.

Hij wilde de kennis over schepping, geschiedenis, aardrijkskunde en politiek van de wereld onderbrengen in één boek, en begon met het maken van de koperen platen voor het drukken van de landkaarten van dit gigantische werk.

‘Gerardus Mercator was de eerste die de term atlas gebruikte voor een verzameling kaarten.’

In 1585 gaf hij de eerste kaarten uit en vier jaar later de volgende serie. In 1595 kwam vervolgens het werk uit met als titel Atlas Cosmographicae. Gerardus Mercator was de eerste die de term atlas gebruikte voor een verzameling kaarten.

Mercator maakte de publicatie van de atlas zelf niet meer mee. Het maken van de kaarten kostte veel energie, en de cartograaf was niet meer de jongste. Hij stierf in december 1594 op 82-jarige leeftijd, en zijn zoon Rumold legde de laatste hand aan de atlas.

Na zijn dood beleefde de atlas vele herdrukken, en Mercator wordt vandaag de dag beschouwd als een van de grootste cartografen uit de wereldgeschiedenis.

Lees ook:

Wetenschapsgeschiedenis

10 wetenschappelijke lichtpuntjes die je mogelijk hebt gemist in 2020

7 minuten
human zombie
Wetenschapsgeschiedenis

UIT DE ARCHIEVEN: Artsen veranderden patiënten in zombies

7 minuten
Handicappede drenge blev brugt til menneskeforsøg.
Wetenschapsgeschiedenis

Duistere experimenten op mensen

4 minuten

Log in

Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
Toon Verberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!

Reset wachtwoord

Geef je mailadres op, dan krijg je een e-mail met aanwijzingen voor het resetten van je wachtwoord.
Ongeldig e-mailadres

Voer je wachtwoord in

We hebben een mail met een wachtwoord gestuurd naar

Nieuw wachtwoord

Enter a password with at least 6 characters.

Wachtwoord vereist
Toon Verberg