Shutterstock
Duurzame energie.

Wat is duurzaamheid?

Duurzaamheid is dé maatstaf van deze tijd voor alles, van energievoorziening tot kledingproductie. Maar kan duurzaamheid de aarde echt van een klimaatramp redden?

Wat is duurzaamheid?

Vanwege de klimaatcrisis wordt het woord ‘duurzaamheid’ tegenwoordig veel gebruikt in relatie tot klimaat en milieu. Maar dat is slechts één manier om naar duurzaamheid te kijken.

Duurzaamheid betekent eigenlijk gewoon dat de manier waarop iets geproduceerd is niet uitputtend werkt voor de grondstoffen die ermee gemoeid zijn. Hierbij gaat het over de productie van alles, van hout tot olie en plastic rietjes, maar ook over abstractere begrippen als winst en groei.

Om iets duurzaam te kunnen noemen, is er een balans nodig tussen wat er geproduceerd wordt en wat er nodig is om dat product te produceren.

Als een groep vissers buitenproportioneel veel vis vangt, maken ze het zichzelf op den duur moeilijk, want dan worden de visbestanden steeds kleiner. Uiteindelijk zullen de vissen in die omgeving dan uitsterven. Die manier van vissen is dus niet duurzaam, want de grondstoffen – in dit geval de vissen – worden zodanig uitgeput, dat er op den duur niet genoeg meer is voor de productie.

Duurzame visserij

Een voorbeeld van verduurzaming is de visserij, waar gezorgd moet worden dat er altijd genoeg jonge vissen in de visbestanden zitten. Op die manier is er over 10, 20 en 50 jaar nog steeds genoeg vis om te vangen.

© Shutterstock

Duurzaamheid hangt echter niet alleen samen met biodiversiteit, klimaat en milieu. Of iets duurzaam is, hangt af van hoe je het bekijkt.

In de zakelijke wereld ligt er veel nadruk op economische duurzaamheid. Dat wil zeggen dat een bedrijf volledig kan draaien op eigen inkomsten. Kan het dat niet, dan is het (in ieder geval op dit moment) geen duurzaam bedrijf. Hier is duurzaamheid dus een economische graadmeter.

Wat is de definitie van duurzaamheid?

Er bestaat geen definitie van duurzaamheid die in alle gevallen bruikbaar is. Maar het uitgangspunt van duurzaamheid is bij alle mogelijke definities dat de gebruikte benodigdheden voor iets niet worden vernietigd door de productie.

Volgens Genootschap Onze Taal is de definitie als volgt: ‘De term duurzaam heeft betrekking op dingen die geproduceerd of verkregen zijn op een manier die het milieu en de natuur zo min mogelijk belast.’

In het Brundtland-rapport, dat in 1987 werd geschreven in opdracht van de VN en voor het eerst de focus op duurzaamheid legde, omschrijft het begrip een proces dat:

‘... tegemoetkomt aan de noden van het heden, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in het gedrang te brengen.’ Brundtland-rapport, 1987

De Technische Universiteit van Denemarken (DTU) schrijft dat duurzaamheid ‘de slijtage van technologie of cultuur op de natuur’ aanduidt.

En volgens DTU heeft duurzaamheid drie aspecten: sociaal, economisch en ecologisch.

Waar komt duurzaamheid het meest voor?

Het begrip duurzaamheid is op heel veel vlakken een bruikbare term om acties en processen te beoordelen. De term duurzaamheid – dat iets zijn eigen basis vernietigt als het proces blijft voortduren – is ook toepasbaar op menselijke relaties.

Kunnen mensen vrienden met elkaar blijven als een van hen alleen over zichzelf praat, terwijl deze persoon best weet dat dat irritatie opwekt bij de ander? Dan is er waarschijnlijk niet echt sprake van een duurzame relatie.

Tegenwoordig refereren de meeste onderzoekers, politici en waarschijnlijk ook alle andere mensen naar klimaat en milieu als ze het hebben over duurzaamheid. Of iets duurzaam is, is namelijk een belangrijke vraag geworden sinds we meer weten over de door de mens veroorzaakte klimaatverandering.

Grote industrieën, zoals de energievoorziening-, bouw-, mode-, transport-, landbouw- en voedselindustrie, ontkomen er niet aan om hun productieproces te verduurzamen.

Of de landbouw duurzaam is, is dus een van de belangrijkste vragen. Aan de ene kant zeggen critici dat de landbouw veel te veel grond gebruikt om gewassen voor melk- en slachtvee te verbouwen. Zij vinden dat die grond beter en duurzamer gebruikt kan worden, bijvoorbeeld om plantaardig voedsel voor de mens te verbouwen.

Is biologische landbouw altijd duurzaam?

Biologische landbouw is in sommige opzichten duurzamer, bijvoorbeeld omdat er geen schadelijke pesticiden worden gebruikt die de bodem en het milieu vervuilen. Daarom is biologische landbouw duurzamer voor het behoud van de natuur.

Maar uit recenter onderzoek blijkt dat biologische landbouw aanzienlijk meer grond nodig heeft om dezelfde hoeveelheden gewassen, melk of vlees te verkrijgen dan traditionele landbouw. Omdat biologische boeren geen pesticiden gebruiken en hun gewassen daarom niet zo effectief kunnen beschermen tegen onkruid en ziekten, is er een kans dat de oogst deels mislukt.

Een onderzoek uit 2012 toonde bijvoorbeeld aan dat biologische landbouw voor dezelfde oogst 84 procent meer grond gebruikt dan traditionele landbouw.

De voetafdruk van biologisch en niet-biologisch rundvlees is volgens een onderzoek uit 2020 ook net zo groot, omdat biologisch vee aanzienlijk meer grasland nodig heeft.

Kan duurzaamheid de aarde redden?

Duurzaamheid kan op basis van verschillende parameters worden beoordeeld, en er zijn ook verschillende niveaus: van heel lokale contexten tot wereldwijde effecten.

Biologische landbouw lijkt misschien duurzamer op kleinere en lokalere schaal, maar als we naar de duurzaamheid van de landbouw in relatie tot de grondstoffen van de gehele planeet kijken, dan wordt het beeld minder positief, omdat biologische dieren aanzienlijk grotere stukken land nodig hebben.

Daarom gebruiken veel onderzoekers, activisten en politici nu het begrip ‘holistische duurzaamheid’. Dat wil zeggen dat een productieproces pas duurzaam genoemd kan worden als het op alle drie de vlakken duurzaam is – ecologisch, economisch en sociaal.

Dat vissers geld kunnen verdienen, of dat ze de zee niet overbevissen, is namelijk niet voldoende. Ze moeten ook zeker weten dat het vissen op de ene plek niet het ecosysteem en de voedselketen op andere plekken in de wereld vernietigt. Bij holistische duurzaamheid staat altijd de wereld in zijn geheel centraal.

Het uitgangspunt is dat we maar één aarde hebben, en dat grondstoffen beperkt zijn. En de hele mensheid is daar afhankelijk van.