Bord groenten bestek

Red de planeet met wat je eet

De wereld eet te veel en te slecht. Nu hebben wetenschappers een gezond dieet samengesteld dat 10 miljard mensen kan voeden en bovendien het klimaat moet redden. Hier vind je het recept.

De wereld eet te veel en te slecht. Nu hebben wetenschappers een gezond dieet samengesteld dat 10 miljard mensen kan voeden en bovendien het klimaat moet redden. Hier vind je het recept.

Shutterstock & Lotte Fredslund

Je loopt door de supermarkt om boodschappen te doen. Maar elke keer dat je iets in je winkelmandje wilt leggen, begin je te twijfelen. Groenten zijn beter dan vlees, maar deze biologische avocado’s komen helemaal uit Spanje, dus wat moet je eigenlijk kopen als je gezond wilt eten en tegelijkertijd het klimaat wilt helpen?

Als je dit herkent, hebben we goed nieuws. Wetenschappers hebben namelijk een dieet samengesteld waarmee je tegelijkertijd klimaatvriendelijk, duurzaam en gezond kunt eten.

Het klimaatdieet is opgesteld door de EAT-Lancet-commissie, die een uitgebreid rapport over onze voedselsystemen heeft gepubliceerd in het medische tijdschrift The Lancet.

In dit rapport presenteren 37 wetenschappers uit 16 landen een overwegend plantaardig dieet dat alle 8 miljard mensen op onze planeet – en nog een paar miljard meer – kan voeden met goed, voedzaam en duurzaam eten.

Winkelwagen levensmiddelen
© Shutterstock

Klimaatvriendelijk boodschappenlijstje

Je hoeft je niet elke dag aan het klimaatdieet te houden – het gaat erom wat je bijvoorbeeld per maand eet. Maar als je elke dag boodschappen doet voor één persoon, dan ziet je boodschappenlijstje er zo uit:

Fruit en groenten
• Fruit: 200 g
• Gewone groenten: 100 g
• Donkergroene groenten: 100 g (spinazie, broccoli, boerenkool)
• Rode groenten: 100 g (paprika, wortel)

Koolhydraten
• Volkoren producten: 232 g (brood, pasta, rijst)
• Zetmeelrijke groenten: 50 g (bijv. aardappelen)

Vet
• Plantaardige vetten: 52 g

Plantaardige eiwitten
• Linzen of bonen: 50 g
• Noten: 50 g
• Producten op sojabasis: 25 g

Dierlijke eiwitten
• Kip: 29 g
• Vis: 28 g
• Eieren: 13 g
• Rund- of lamsvlees: 7 g
• Varkensvlees: 7 g

Melk en eieren
• Melk, yoghurt, kaas of andere zuivelproducten en eieren: 250 g

Zoetstoffen
• Toegevoegde suikers en zoetstoffen: maximaal 31 g (bijv. lightfrisdranken of -jam)

Error in rendering text item widget:

              Maar zijn we bereid om hun advies op te volgen en vlees te vervangen door groenten, peulvruchten en noten?

## Wereld bezwijkt onder voedselproductie
Tegenwoordig is de landbouw zo belastend voor onze CO2-balans dat zelfs als we alle andere [CO2-uitstoot](https://wibnet.nl/natuur/klimaatverandering/wat-stoot-het-meeste-co2-uit) per direct stoppen, de temperatuur nog steeds met [meer dan 1,5 °C](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959378017307513 {"target":"_blank”}) zou stijgen – de limiet die is afgesproken op de klimaattop in Parijs.

En niet alleen het klimaat lijdt onder ons voedingspatroon. De voedselproductie is ook verantwoordelijk voor 70 procent van het zoetwaterverbruik, neemt 40 procent van alle vruchtbare grond in beslag en veroorzaakt enorme verstoringen in de natuurlijke ecosystemen.
          

Het dieet van de EAT-Lancet-commissie is dus niet alleen bedoeld om de klimaateffecten te beperken, maar ook om het verbruik van andere grondstoffen terug te dringen, zodat onze planeet het volhoudt. En niet alleen nu, maar ook als er over een paar decennia meer dan 10 miljard mensen op onze planeet rondlopen.

Om een duurzaam dieet samen te stellen, moesten de wetenschappers eerst op zoek naar de grenzen voor een verantwoord gebruik van onze hulpbronnen.

Als er niets verandert, zorgt alleen al de landbouw voor een temperatuurstijging van 1,5 °C.

Error in rendering text item widget:

              Dat wil zeggen, hoeveel land en water we kunnen gebruiken om voedsel te produceren, hoeveel meststoffen, zoals fosfor en stikstof, we veilig kunnen gebruiken, en hoeveel broeikasgassen de landbouw in totaal mag uitstoten.

Het EAT-Lancet-rapport is onder meer gebaseerd op een [overzicht](https://www.science.org/doi/10.1126/science.1259855 {"target":”_blank”}) dat een team van 18 wetenschappers onder leiding van Will Steffen van het Stockholm Resilience Centre in 2015 opstelde.

Dit internationale team benoemt in het rapport negen limieten, bijvoorbeeld voor voedingsstoffen, de zuurtegraad van het zeewater en het uitsterven van dieren en planten.
          
maaidorsers

De voedselproductie neemt 40% van de vruchtbare grond in beslag, en de uitstoot van meststoffen brengt de natuurlijke cyclus uit balans.

© Shutterstock

De wetenschappers wilden nagaan wanneer de verstoring van de aardsystemen niet meer veilig is voor de mens als soort. De onderzoekers hebben onder andere een aantal kritieke grenswaarden vastgesteld waarbij ecosystemen en kring­lopen plotseling en zonder verdere waarschuwing instorten.

En volgens Steffen en zijn collega’s zitten we met de huidige uitstoot van voedingsstoffen en uitsterving van planten en dieren dicht tegen die grenswaarden aan. Het EAT-Lancet-rapport speelt op dit vlak dus een belangrijke rol.

Dieet bestrijdt volksziekten

Wanneer we ons winkelmandje vullen, moeten we niet alleen letten op het klimaat en milieu. Als we niet ook gezond eten, heeft het allemaal geen zin.

Daarom hebben de onderzoekers van EAT-Lancet er goed op gelet dat het dieet voorziet in alle behoeften wat betreft energie, vitaminen en voedingsstoffen. En een nieuw dieet is hard nodig.

Jongen eet mango

800 miljoen mensen krijgen te weinig calorieën binnen, terwijl 2 miljard mensen overgewicht hebben.

© Shutterstock

In het rijke Westen krijgen de meeste mensen alle essentiële voedingsstoffen binnen, maar ook veel te veel calorieën. Op dit moment heeft ruim 25 procent van de acht miljard mensen op aarde last van overgewicht of ernstige obesitas.

Omgekeerd blijkt uit gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie, de WHO, dat in 2020 811 miljoen mensen niet genoeg calorieën binnenkregen of een tekort hadden aan bepaalde voedingsstoffen. Deze mensen zijn ondervoed.

Een onderzoek uit 2019, eveneens gepubliceerd in The Lancet, constateerde ook dat te veel, te weinig of het verkeerde voedsel de belangrijkste reden is dat mensen vroegtijdig overlijden – een belangrijkere doodsoorzaak dan roken dus.

De overstap naar het nieuwe dieet vereist daarom ingrijpende aanpassingen over de hele wereld.

Bij het samenstellen van het klimaatdieet stuitten wetenschappers op een dilemma.

Ze wisten dat dierlijke producten een 10-40 keer grotere klimaatvoetafdruk hebben dan plantaardig voedsel. En de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN (FAO) schat dat de wereldproductie van vlees, melk en eieren in 2050 met 44 procent zal toenemen als we ons voedingspatroon niet veranderen.

Aan de andere kant weten de onderzoekers ook dat dierlijke eiwitten onmisbaar zijn in de voeding – vooral voor kinderen.

Staafdiagram winkelmandje

Zo veel meststoffen en zoet water gebruikt de landbouw, en zo veel broeikasgassen worden er uitgestoten in 2050 vergeleken met 2010.

© Shutterstock & Lotte Fredslund

Zo belastend is ons voedsel in 2050

Met de toenemende welvaart eten steeds meer mensen een westers dieet met een te hoge vleesconsumptie. Als dat niet verandert, zal de voedselproductie in 2050 veel belastender zijn voor onze planeet dan nu het geval is. Dat blijkt uit berekeningen van de econoom Marco Springmann van de universiteit van Oxford in het tijdschrift Nature.

De EAT-Lancet-onderzoekers hebben een balans gevonden tussen vlees en klimaat door kleine hoeveelheden dierlijke eiwitten op te nemen in hun dieet en die aan te vullen met meer plantaardige eiwitten, bijvoorbeeld uit peulvruchten en noten.

Als je het klimaatdieet volgt, ben je dus een flexitariër, iemand die vooral plantaardig voedsel eet, maar ook een kleine portie vlees of vis binnenkrijgt.

Over het algemeen ligt het EAT-Lancet-dieet dus heel dicht bij de aanbevelingen van voedingsdeskundigen.

Hamburger

Een ongezond dieet verhoogt het risico op diabetes type 2. Mensen die een plantaardig dieet volgen, hebben een lager risico om vroegtijdig te sterven.

© Shutterstock

De eerste studies naar de gezondheidseffecten zijn veelbelovend, waaronder een Zweedse studie onder leiding van gezondheids- en voedingsdeskundige Anna Stubbendorff van de universiteit van Lund uit maart 2022.

De onderzoekers ontwikkelden een index waarmee ze konden zien in hoeverre een specifiek dieet leek op het klimaatdieet van EAT-Lancet. De index gaf scores van 0 tot 3 voor 14 voedingstypen. De totale score van een persoon varieert dus tussen 0 en 42.

Vervolgens berekenden ze de score voor 22.421 mensen in de leeftijd van 45 tot 73 jaar en vergeleken die met de statistieken voor ziekten en vroegtijdige sterfte.

De onderzoekers vergeleken vervolgens de 20 procent van de 22.421 mensen die het hoogst scoorden, en dus het dichtst bij het klimaatdieet zaten, met de 20 procent die het laagst scoorde.

Het bleek dat de mensen die het klimaatdieet volgden 25 procent minder kans hadden op vroegtijdig overlijden en een veel lager risico op kanker, hart- en vaatziekten en diabetes type 2.

Onze voeding heeft een grote invloed op de ziekten die we krijgen. Uit onderzoek blijkt dat een vegetarisch dieet met veel groenten het risico op diabetes type 2, kanker en hart- en vaatziekten verlaagt.

Staafdiagram vegetariër
© Shutterstock & Lotte Fredslund

Vegetariërs krijgen zelden diabetes type 2

Vegetariërs eten geen vlees, maar bijvoorbeeld wel eieren en zuivelproducten. Groenten en fruit bevatten minder calorieën dan vlees, waardoor obesitasgerelateerde ziekten, zoals diabetes type 2, minder voorkomen

Staafdiagram pescotariër
© Shutterstock & Lotte Fredslund

Pescotariërs hebben minder kans op kanker

Pescotariërs eten ook vis. Vis bevat gezonde vetten zoals omega 3 en helpt om aminozuren binnen te krijgen die we zelf niet kunnen aanmaken. Hierdoor is het risico op kanker nog kleiner dan bij vegetariërs.

Staafdiagram klimaatdieet
© Shutterstock & Lotte Fredslund

Klimaatdieet voorkomt kanker en hart- en vaatziekten

Het nieuwe klimaatdieet bevat alle voedingsmiddelen, maar dan in beperkte en goed gebalanceerde hoeveelheden. De eerste resultaten wijzen op een lager risico op kanker en hart- en vaatziekten.

Een soortgelijk onderzoek onder 59.849 mensen in Groot-Brittannië uit januari 2022 wijst ook op een verlaagd risico op diabetes type 2. Hier gebruikten de wetenschappers een index die vergelijkbaar is met die van de Zweden. De meeste mensen scoorden tussen de 15 en 30 punten op de voedingsschaal, en de onderzoekers ontdekten dat elk extra punt dat iemand met zijn dieet scoorde, het risico op diabetes met 6 procent verminderde.

Klimaatdieet voor iedereen

Hoewel de adviezen in het rapport van EAT-Lancet goed zijn voor onze gezondheid en het klimaat, twijfelen sommige wetenschappers of het aanbevolen dieet wel praktisch haalbaar is.

Een van de kritiekpunten is, volgens milieutechnoloog Marta Tuninetti van de universiteit van Turijn en twee van haar collega’s, dat er niet overal ter wereld voldoende zoet water is.

De drie wetenschappers hebben berekend dat het klimaatdieet het wereldwijde waterverbruik met 12 procent zal terugbrengen, maar dat het waterverbruik voor 40 procent van de wereldbevolking zal toenemen.

In landen als Ethiopië, Senegal en Rwanda zal bijvoorbeeld zo’n 50 procent meer water nodig zijn.

Het klimaatdieet verlaagt het risico op vroegtijdig overlijden met 25 procent, aldus een Zweeds onderzoek.

In sommige studies wordt betwijfeld of een land als India zijn hele bevolking überhaupt van een voedzaam dieet kan voorzien met het landoppervlak dat het tot zijn beschikking heeft, of dat de Indiërs nog meer voedsel moeten importeren dan ze nu al doen.

Andere berekeningen wijzen erop dat het klimaatdieet eigenlijk alleen mogelijk is in de westerse wereld, omdat het te duur is voor de armste landen in de wereld.

Maar voedingsdeskundigen zijn hoopvol. Ze beseffen dat het EAT-Lancet-dieet slechts een eerste stap is op weg naar een gezond en klimaatvriendelijk dieet.

We moeten ons voedingspatroon hoe dan ook zo aanpassen dat het goed is voor het klimaat in elk land en cultureel acceptabel is voor de inwoners. De volgende stap is dan ook een veel grondigere analyse, waar de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN, de FAO, al mee is begonnen.

Het nieuwe rapport, dat in 2024 klaar moet zijn, bevat analyses en aanbevelingen voor belangrijke kwesties zoals voedselzekerheid, lokale duurzaamheid en praktische haalbaarheid.

Pas dan weten we precies wat de impact is op onze eigen gezondheid en die van onze planeet als we weer iets in ons boodschappenmandje leggen.