Our website does not support Internet Explorer.

To get the best experience on our website and of our content, please use a more modern browser like Edge, Chrome, Safari or similar.

X- en Y-chromosoom

Het Y-chromosoom is op sterven na dood

Door een oude genetische fout dreigt het mannelijke geslachtschromosoom te verdwijnen. Maar dat hoeft niet het einde van de mens te betekenen.

Shutterstock

Het recept voor een man telt eigenlijk maar één letter: Y.

Als een eicel een Y-chromosoom van de zaadcel ontvangt, wordt het kind een jongen. Maar bevat de zaadcel een X-chromosoom, dan wordt het een meisje.

De toekomst ziet er echter niet rooskleurig uit voor het Y-chromosoom, want wetenschappers hebben ontdekt dat het langzaam krimpt.

X- en Y-chromosoom

Het Y-chromosoom is geleidelijk een verschrompelde versie van het X-chromosoom geworden.

© Shutterstock

In de loop van miljoenen jaren is het mannelijke geslachtshormoon mutatie na mutatie geslonken, en veel wetenschappers denken daarom dat mannen zullen uitsterven.

Sommigen menen dat het Y-chromosoom zich hiertegen zal verzetten – anderen dat het het einde van de mensheid betekent.

Y-chromosoom ontstond door genetische fout

Bij alligators wordt eenvoudig bepaald of het nageslacht mannelijk of vrouwelijk is. Als de eieren als ze 7-21 dagen oud zijn onder de 30 °C zijn, komen er vrouwtjes uit. Zijn ze boven de 34 °C, dan worden het mannetjes. Bij een temperatuur tussen 30 en 34 °C kan het beide kanten op.

Zo’n 166 miljoen jaar geleden ging het bij onze voorouders vermoedelijk net zo, tot een genetische fout bij de eerste zoogdieren een nieuw systeem introduceerde: een genetische aan-uitknop voor mannelijke geslachtsorganen.

Die knop is het Y-chromosoom. Dit bevat het SRY-gen, dat de ontwikkeling van testikels bij een foetus activeert.

Alle menselijke chromosomen onder de microscoop

De 23 chromosomenparen kunnen worden bestudeerd onder de microscoop. Hier zien we de chromosomen in twee vormen. Links als lange strengen, zoals in een stabiele cel. Rechts opeengepakt, wat vlak voor de celdeling gebeurt.

© Doc. RNDr. Josef Reischig, CSc.

Eerst had het Y-chromosoom 1669 genen, net als het X-chromosoom.

De Y is echter kwetsbaar, omdat hij enig is in zijn soort.

Tijdens de meiose komen chromosomen samen in een paar, om genen te kunnen uitwisselen en de ergste mutaties te verwijderen. Zo overleven alleen de sterkste combinaties.

Y-chromosomen kunnen niet meedoen aan deze ruilhandel, omdat er geen soortgelijk chromosoom is.

Daardoor krimpt het Y-chromosoom naarmate slechte mutaties door de evolutie worden verwijderd.

Einde van het Y-chromosoom is einde van de mens

Sommige zoogdieren namen al afscheid van het Y-chromosoom.

De blinde woelmuis heeft geen Y-chromosoom

De blinde woelmuis is een zoogdier dat het prima doet zonder Y-chromosoom.

© Shutterstock

Het is onzeker hoe lang de lijdensweg van het Y-chromosoom gaat duren.

Sommige wetenschappers gokken op 4,6 miljoen jaar, andere denken langer, omdat het Y-chromosoom de afgelopen 25 miljoen jaar slechts één mutatie heeft ondergaan – en daarmee geen sinds de mens zich genetisch afscheidde van de chimpansee.

Het Y-chromosoom is het enige chromosoom dat niet nodig is om te overleven. Vrouwen kunnen prima zonder, en bij oudere mannen verdwijnt het uiteindelijk.

Uit een onderzoek onder 62 Deense mannen bleek dat het Y-chromosoom gezond blijft door zijn genetische structuur te veranderen, wat de zaadproductie op peil houdt en genverlies tegengaat.

Maar volgens critici is dit een laatste stuiptrekking van het Y-chromosoom en zal het plotseling verdwijnen – mogelijk al over 100.000 jaar.

Dan zijn er drie scenario’s denkbaar:

  • De man – en dus de mens – sterft uit
  • De functie van het Y-chromosoom wordt via technologie in stand gehouden.
  • De functie van het Y-chromosoom verhuist naar andere chromosomen.

Bij knaagdieren die geen Y-chromosomen meer hebben, is dat laatste het geval.

Laboratoriummuizen kunnen zonder Y-chromosoom

De vraag is of mensen die het geslacht bepalen via het Y-chromosoom kinderen kunnen krijgen met mensen die een ander geslachtsbepalend gen of chromosoom gebruiken. De kinderen zouden waarschijnlijk onvruchtbaar of tweeslachtig zijn.

Bij knaagdieren zijn daardoor meerdere genetisch verschillende soorten ontstaan.

De dood van het Y-chromosoom kan dus het einde voor homo sapiens betekenen, maar ook de weg vrijmaken voor nieuwe mensensoorten.

Lees ook:

Log in

Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
Toon Verberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!

Reset wachtwoord

Geef je mailadres op, dan krijg je een e-mail met aanwijzingen voor het resetten van je wachtwoord.
Ongeldig e-mailadres

Voer je wachtwoord in

We hebben een mail met een wachtwoord gestuurd naar

Nieuw wachtwoord

Enter a password with at least 6 characters.

Wachtwoord vereist
Toon Verberg