Our website does not support Internet Explorer.

To get the best experience on our website and of our content, please use a more modern browser like Edge, Chrome, Safari or similar.

Zonnestorm kan de aarde verduisteren

In 1859 stak een gigantische zonnestorm telegrafen in de VS en Europa in brand. Als er nu zo’n zonnestorm plaatsvindt, dan gaat de hele infrastructuur eraan en zijn we terug in de 18e eeuw.

Shutterstock

Zonnestorm is zo krachtig als 10 miljard atoombommen

Op 1 september 1859 was de Britse amateurastronoom Richard Carrington de eerste getuige van de grootste zonnestorm in nieuwere tijd. Vanuit zijn privé-observatorium zag hij een aantal witte vlekken op het oppervlak van de zon exploderen.

Op dat moment had hij geen idee dat deze bijzondere gebeurtenis een bui van elektrisch geladen deeltjes, plasma, naar de aarde had gestuurd met een energie als van 10 miljard ontplofte atoombommen.

17 uur later, op 2 september 1859, baadde de nacht in het poollicht, dankzij een gigantische zonnestorm. In de VS en Europa vlogen telegrafen in brand als gevolg van de magnetische storingen.

Voor de meest godvruchtige aardbewoners leed het geen twijfel: de ondergang was nabij. Maar gelukkig was dat niet het geval.

Nog geen dag nadat Richard Carrington de enorme zonnestorm had zien ontstaan, was deze gaan liggen en was de aarde weer zichzelf.

Video: Bekijk een zonnestorm van dichtbij

Op 31 augustus 2012 legde de SDO-satelliet (Solar Dynamics Observatory) van NASA het ontstaan van een zonnestorm op onze dichtstbijzijnde ster vast. De uitbarsting duurde een uur of drie, en is in de video bekort.

Magnetisch veld beschermt ons tegen zonnestormen

Toen Richard Carrington zijn waarnemingen optekende, had hij geen idee wat die felle witte vlekken waren. Nu weten we dat het zware explosies in het bovenste deel van de atmosfeer van de zon zijn, zonnevlammen of coronale massa-ejecties geheten.

De zon volgt normaal gesproken een cyclus van 11 jaar, waarbij er steeds meer zonnevlekken zijn naarmate de cyclus zijn climax nadert. Zonnevlekken zijn actieve gebieden met krachtige en instabiele magnetische velden, die tot sterke zonnevlammen kunnen leiden als de magnetische energie vrijkomt.

De zonnevlammen sturen gigantische plasmawolken van energierijke, geladen zonnedeeltjes – vooral elektronen en protonen – weg vanaf het oppervlak van de zon. Deze massieve energieontladingen noemen we een zonnestorm.

Slechts een tiende van alle zonnestormen botst met het aardmagnetisch veld. En als een zonnestorm een doodenkele keer bij ons in de buurt komt, beschermt dit aardmagnetisch veld ons meestal wel tegen de hevige straling.

Maar als de zonnestorm zeer krachtig is, kan hij het aardmagnetisch veld zozeer samenpersen dat de zonnedeeltjes in de atmosfeer van de aarde kunnen belanden.

Zo kan een zonnestorm de aarde treffen

Een zeer krachtige zonnestorm kan door het aardmagnetisch veld heen breken en onze elektrische systemen overbelasten, tot ze het begeven – of in brand vliegen.

Zonnestorm verduisterde Canada urenlang

Wordt de aarde getroffen door net zo’n krachtige zonnestorm als in 1859, dan zal de energieontlading niet alleen een kleurrijk schouwspel aan de hemel bieden. Volgens een rapport van NASA zal een zonnestorm van dat kaliber ons ‘op slag terugbrengen naar de 18e eeuw’ en voor meer dan 2 biljoen dollar schade aanrichten.

Als de zonnestorm de dampkring in komt, kunnen het elektriciteitsnet en de stroomvoorziening namelijk overbelast raken, en die houden onze hightech infrastructuur in stand.

De zonnedeeltjes creëren elektromagnetische velden, die stroom in elektriciteitskabels opwekken en het elektriciteitsnet overbelasten met ladingen stroom. En als het elektriciteitsnet het begeeft, valt elektronische apparatuur (zoals MRI-scanners en beademingsapparatuur) in ziekenhuizen, fabrieken en woningen uit. De verkeerssignalering werkt niet meer en treinen stoppen op de rails.

In de nabije toekomst zal een gigantische zonnestorm de aarde treffen, net zoals in 1859 is gebeurd. En dan barst de hel los.
Michio Kaku, Amerikaanse theoretisch-natuurkundige

Deze blackout maakte Canada mee op 13 maart 1989, toen een zonnestorm door het aardmagnetisch veld brak en het elektriciteitsnet in de stad Québec verwoestte, waarna 6 miljoen Canadezen urenlang zonder stroom zaten.

En een gigantische zonnestorm treft niet alleen de aarde, maar ook de vele satellieten die om de aarde draaien en van alles leveren – van tv-signalen, telefonie en gps-navigatie tot en met belangrijke gegevens over het weer en het milieu.

De ergste zonnestormen

  • 1859

    Door de superstorm vlogen telegrafen in de VS en Europa in brand.

  • 1989

    Een krachtige zonnestorm legde het elektriciteitsnet in de stad Québec plat.

  • 1972

    Een enorme zonnevlam verwoestte meerdere telefoonlijnen in de VS.

Valt een zonnestorm te voorspellen?

Vandaag de dag kunnen we gelukkig de juiste maatregelen nemen voor als een zonnestorm de aarde treft.

Sinds 1996 bewaken de ruimtesondes Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) en Advanced Composition Explorer (ACE) het zonneoppervlak om onder meer elektriciteitsmaatschappijen te kunnen waarschuwen als er een potentieel gevaarlijke zonnestorm op ons afkomt. Zo’n waarschuwingssysteem maakt het mogelijk om satellieten en delen van het elektriciteitsnet uit te schakelen voordat de zonnestorm hier aankomt.

In 2012 registreerden de sondes een krachtige zonnestorm die langs de aarde scheerde. Had deze slechts een week eerder plaatsgevonden, dan was het volgens NASA ‘de grootste zonnestorm sinds de Carringtongebeurtenis in 1859’ geweest.

© NASA/SDO/AIA

Volgens de Amerikaanse theoretisch-natuurkundige Michio Kaku is het echter slechts een kwestie van tijd voordat een zonnestorm van dat kaliber de aarde treft.

Zoals hij in 2019 tegen de Britse krant Express zei: ‘De ruimte is uiteraard gigantisch, maar op een dag in de nabije toekomst zal een gigantische zonnestorm de aarde treffen, net zoals in 1859 is gebeurd. En dan barst de hel los.’

© NASA/SDO/AIA/GSFC

Vier feiten over zonnestormen

  • Omvang

    Zonnevlekken, die de komst van zonnevlammen aankondigen, zijn ongeveer zo groot als de aarde, maar hun diameter kan variëren van 4000 tot 50.000 kilometer

  • Snelheid

    Als een zonnestorm de 150 miljoen kilometer van de zon naar de aarde heeft afgelegd, heeft hij een snelheid van circa 400 km/s.

  • Risico

    De zon volgt gewoonlijk een 11-jarige cyclus, waarbij er naar het hoogtepunt van de cyclus toe steeds meer zonnevlekken voorkomen. In die fase is de activiteit op het zonneoppervlak het hoogst en het risico op zonnestormen het grootst. Het hoogtepunt van de vorige cyclus was in 2012.

  • Temperatuur

    De enorme explosies veroorzaken zonnevlammen die groter zijn dan de aarde en een temperatuur hebben van zo’n 100 miljoen graden (Kelvin

  • Kracht

    Een onderzoek uit 2016 laat zien dat de zon waarschijnlijk zonnestormen kan voortbrengen die 10.000 keer zo krachtig zijn als die in 1859. Deze zogeheten superflares treden volgens de onderzoekers om de duizend jaar op.

Lees ook:

Zon

10 dingen die je niet wist over de zon

7 minuten
Zon

Satellieten ontcijferen de laatste raadsels van de zon

19 minuten
Zon

Wat gebeurt er als de zon uitdooft?

3 minuten

Log in

Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
Toon Verberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!

Reset wachtwoord

Geef je mailadres op, dan krijg je een e-mail met aanwijzingen voor het resetten van je wachtwoord.
Ongeldig e-mailadres

Voer je wachtwoord in

We hebben een mail met een wachtwoord gestuurd naar

Nieuw wachtwoord

Enter a password with at least 6 characters.

Wachtwoord vereist
Toon Verberg