Ozonlaag

Wat is de ozonlaag?

Lange tijd was het niet weg te slaan uit het nieuws: het enorme, door mensen gemaakte gat in de ozonlaag. Maar wat is de ozonlaag en hoe hebben we hem aangetast? En herstelt de ozonlaag zich? Word op deze pagina wijzer over de bescherming van de atmosfeer tegen zonnestralen.

NASA

Wat is de ozonlaag?

De atmosfeer van de aarde bestaat uit een aantal gassen, waarvan ozon er één is. Met de ozonlaag bedoelen we de laag in de atmosfeer die uit ozon bestaat en de aarde als een schild beschermt tegen de gevaarlijke ultraviolette straling van de zon.

De atmosfeer of dampkring van de aarde bestaat uit vier lagen: de troposfeer, stratosfeer, mesosfeer en thermosfeer. In de stratosfeer, die zich op 15 tot 50 kilometer boven het aardoppervlak bevindt, komen de grootste concentraties ozon voor.

De grootste concentratie ozon, circa 90 procent, is te vinden op een hoogte van 15 tot 35 kilometer boven het aardoppervlak.

Hoe wordt de ozonlaag gevormd?

Ozon wordt van nature gevormd en afgebroken door de uv-straling van de zon.

De ozonvorming vindt plaats in de atmosfeer, wanneer de uv-stralen van de zon zuurstofmoleculen (O2) splijten tot zuurstofatomen (O), die vervolgens met elkaar reageren en ozon (O3) vormen.

$Het natuurlijke chemische proces in de atmosfeer waarbij ozon wordt gevormd en afgebroken, was in het verleden in evenwicht. Maar door de uitstoot van ozonafbrekende gassen door de mens ontstond er een onbalans.

Ozonlaag atmosfeer
© Shutterstock

Ozonlaag beschermt tegen uv-straling

De ozonlaag is extreem belangrijk voor het klimaat op aarde. De ozonlaag absorbeert de kortgolvige ultraviolette straling van de zon en beschermt ons daarmee tegen de gevaarlijke zonnestralen.

Vooral de schadelijke uv B- en uv C-straling wordt door de ozonlaag afgevangen. In gebieden waar er gaten in de ozonlaag zitten, is de ultraviolette straling op het aardoppervlak hoger.

Uv-stralen van de zon zijn gevaarlijk en richten schade aan. Bij mens en dier kan een stijging of een teveel aan uv-straling leiden tot veranderingen op celniveau, het DNA aantasten en het immuunsysteem verzwakken. Bovendien kan de sterke straling ten koste gaan van het planten- en dierenleven op aarde.

Cfk’s tasten de ozonlaag aan
© Shutterstock

Gaten in de ozonlaag

In 1985 kwamen wetenschappers erachter dat onze levensstijl funest was voor de ozonlaag.

Gelukkig werd de oorzaak snel achterhaald. Het gat in de ozonlaag groeide doordat het werd gevoed door chloor uit zogeheten cfk’s, die toen werden gebruikt in koelkasten en spuitbussen.

Er was dan ook internationale samenwerking geboden, en in 1989 trad het Montrealprotocol in werking, waarmee cfk’s verboden werden.

Hoe wordt de ozonlaag afgebroken?

De door mensen gemaakte cfk’s staan onder meer chloor af onder invloed van uv-licht, dat via zogeheten katalytische processen ozon afbreekt.

De uv-straling van de zon splijt de ozonafbrekende stof chloor en maakt chlooratomen vrij, die daarna zuurstofmoleculen onttrekken aan de vorming van ozon, zodat er in plaats daarvan chloormonoxide ontstaat. Vervolgens reageert chloormonoxide met een vrij zuurstofatoom en vormt het een vrij chlooratoom en een zuurstofmolecuul.

De door mensen uitgestoten ozonafbrekende stoffen verstoren dus de natuurlijke balans in de vorming en afbraak van ozon, want er wordt sneller ozon afgebroken dan bijgemaakt.

Het probleem is hierbij dat ozon schadelijke uv-straling absorbeert, en dat zuurstof de gevaarlijke zonnestralen niet blokkeert. Daardoor ontstaat er een gat, en de uv-stralen dringen door de stratosfeer heen naar het aardoppervlak.

Ozonlaag herstelt zich

Sinds de onderzoekers de afbraak van de ozonlaag hebben ontdekt, houden ze de laag goed in de gaten. Nu, drie decennia nadat het Montrealprotocol is ondertekend, is er eindelijk goed nieuws.

Het beruchte gat in de ozonlaag trekt langzaam dicht. En NASA heeft onlangs aangetoond dat deze gunstige ontwikkeling een gevolg is van menselijk handelen.

Uit de metingen van de ruimtevaartorganisatie blijkt dat het niveau van schadelijke chloormoleculen in de ozonlaag daalt en dat het gat daardoor aan het krimpen is.

Het is voor het eerst dat wetenschappers met metingen van de chemische balans in de ozonlaag vastgesteld hebben dat het herstel in verhouding staat tot de daling van het type gassen dat nu niet meer gebruikt mag worden.

NASA kreeg hulp van de satelliet Aura. Sinds 2004 meten de instrumenten van Aura de samenstelling van de dampkring.

Uit de metingen blijkt dat de hoeveelheid ozon die ’s winters wordt afgebroken boven de Zuidpool 20 procent lager ligt dan in 2005.

Lees ook:

Zon

Dit gebeurt er met de energie van het zonlicht

3 minuten
Earth seen from space
Aarde

Vragen over de aarde

2 minuten
Aarde

Zo kwam er water op aarde

3 minuten

Log in

Fout: Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
ToonVerberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!