Our website does not support Internet Explorer.

To get the best experience on our website and of our content, please use a more modern browser like Edge, Chrome, Safari or similar.

Vaccin moet herpes genezen

Je mondhoek jeukt en je kruis schrijnt als het herpesvirus uitbreekt. Vier miljard mensen tobben ermee, maar een vaccin moet de sterkste wapens van de kwaal stoppen en patiënten genezen.

Shutterstock

Over een paar dagen doe je eindexamen en de gedachte aan de aanstaande ontmoeting met docenten en examinatoren bezorgt je de kriebels.

Alsof dat nog niet genoeg is, krijg je ook een tintelend, branderig gevoel bij je bovenlip, en een paar uur later ontstaan daar kleine rode bultjes en blaasjes.

Over één à twee dagen zullen de blaasjes openbarsten en komt er een helder of melkachtig vocht uit.

De timing kon niet slechter, want precies op het moment van het mondelinge examen zullen de kapotte blaasjes zweertjes hebben gevormd, die eruitzien als kleine kratertjes met een gele rand.

Ze zijn pijnlijk en ontsierend en niet bevorderlijk voor het zelfvertrouwen.

Circa twee derde van de bevolking kent dit gevoel. Deze mensen worden regelmatig geplaagd door een zogeheten koortslip, die vaak ontstaat in tijden van stress of als het afweersysteem is verzwakt, bijvoorbeeld bij een verkoudheid.

Andere mensen hebben vergelijkbare symptomen in hun kruis, waar de blaasjes zich rond de geslachtsorganen vormen.

Het gaat hier om twee varianten van hetzelfde virus, namelijk het herpes-simplexvirus of kortweg HSV.

Dit virus omzeilt het afweersysteem en neemt zijn intrek in de zenuwcellen, als een onwelkome gast die nooit meer weggaat.

0,1% van de mensen wordt geboren met herpes, doordat de moeder tijdens de bevalling een uitbraak heeft. De baby kan uitslag, koorts en ooginfecties krijgen, en als behandeling uitblijft hersenvliesontsteking.

Van tijd tot tijd breekt het virus uit en ontstaan er blaasjes op het getroffen deel van het lichaam. Hoe zwakker het afweersysteem is, hoe vaker dit gebeurt.

Tot dusver was herpes nauwelijks te voorkomen of te genezen, maar een vaccin laat in dierproeven veelbelovende resultaten zien.

Het vaccin valt drie soorten eiwitten op het oppervlak van het virus aan en weert de kleine plaaggeesten uit de lichaamscellen.

Tegelijk geeft het het afweersysteem een wapen waarmee het de virusdeeltjes kan bestrijden.

De onderzoekers hopen dat het vaccin mensen immuun kan maken tegen het virus en dragers ervan kan genezen.

Herpes: Twee soorten virussen

Circa twee derde van de wereldbevolking heeft een van de twee typen herpes. In het ergste geval kunnen de virussen hersenvliesontsteking veroorzaken en het hoornvlies beschadigen.

Van de ruim 130 bestaande typen van het herpesvirus zijn er negen besmettelijk voor de mens. En daarvan behoren HSV-1 en HSV-2 tot de meest voorkomende en de hardnekkigste.

HSV-1 infecteert vooral de huidcellen rond de lippen en veroorzaakt een koortslip, en HSV-2 valt vaak de huid rond de geslachtsorganen en anus aan, wat leidt tot genitale herpes.

Ouders geven HSV door

De twee virussen houden elkaar op afstand, dus als je besmet bent met de ene variant van HSV, is de kans klein dat je later in je leven ook de andere krijgt.

Dit mechanisme verklaart waarom circa 67 procent van de wereldbevolking HSV-1 heeft en slechts 10 à 20 procent HSV-2, want kinderen worden vaak via kusjes en knuffels door hun ouders met HSV-1 besmet.

Daardoor hebben veel jongeren last van een koortslip. En als ze seksueel actief worden en dus meer worden blootgesteld aan HSV-2, zorgen de akelige wondjes op de lippen ervoor dat de rivaal tussen de benen wegblijft.

Virus ging met de mens mee

De HSV-virussen infecteren zowel huid- als zenuwcellen, maar de infectie verloopt heel verschillend in deze twee soorten cellen.

In huidcellen is het virus actief en agressief, en nadat het zich flink heeft vermenigvuldigd, blaast het de cel op en dringt het naar buiten om nog iemand te besmetten.

In de zenuwcellen sluimert het virus echter het grootste deel van de tijd en richt het geen schade aan. Het blijft daar wel voor altijd zitten.

Na maanden of jaren kan het ontwaken en een stuk of wat nieuwe virussen vormen, die de zenuwcel verlaten en een huidcel aanvallen, waar ze een uitbraak van pijnlijke blaasjes veroorzaken.

Zo ligt HSV altijd op de loer in de zenuwen en kan het keer op keer wakker worden uit zijn sluimering.

40% daalt het risico op herpes via de geslachtsorganen als je op dat moment al koortsblaasjes hebt, omdat het HSV-1-­virus zijn territorium verdedigt en HSV-2 buiten de deur houdt.

HSV is een zeer succesvol virus. Daarom denken onderzoekers dat het al onze hele ontwikkeling met ons meereist.

Het is hoogstwaarschijnlijk ontstaan in Afrika, en genetisch onderzoek van diverse HSV-virussen duidt erop dat het zich zo’n 60.000 jaar geleden over de gehele aarde begon te verspreiden.

Dat valt min of meer samen met de tijd dat de vroege Homo sapiens wegtrokken uit hetzelfde gebied.

Het succes van het virus is in hoge mate te danken aan zijn eigenschappen. Het is een expert in camouflage en ontwijking, waardoor het zich kan verstoppen voor het afweersysteem.

Het virus forceert als een vernuftige inbreker het slot van een cel en dringt deze binnen, waarna het de cel levenslang infecteert.

Herpes leidt een dubbelleven in huid en zenuwen

Het herpesvirus infecteert huid- en zenuwcellen, maar gedraagt zich op beide plekken totaal anders. In de huid is het destructief en doodt het de cellen. In de zenuwen sluimert het zonder schade aan te richten. Maar af en toe wordt het wakker en gaat het via de zenuw naar de huid.

Om het gewiekste virus klein te krijgen, hebben Amerikaanse onderzoekers een vaccin ontwikkeld dat HSV precies op die twee fronten aanvalt.

Harvey Friedman van de University of Pennsylvania in de VS heeft de leiding over een project dat al in 2017 de resultaten presenteerde van de eerste dierproeven.

Het team behandelde 36 cavia’s van het vrouwelijk geslacht met een vaccin dat is gericht op het HSV-2-virus.

Volgens de theorie van de onderzoekers zouden de dieren antistoffen moeten gaan ontwikkelen, zodat hun afweersysteem een infectie kan afslaan en hen kan beschermen tegen genitale herpes.

Twee weken later testten Friedman en zijn collega’s de effectiviteit van het vaccin door de dieren bloot te stellen aan een hoge dosis HSV-2 in de schede.

Slechts één van de 36 ingeënte dieren werd ziek en ontwikkelde blaasjes, terwijl bij de controlegroep 23 van de 24 dieren ziek werden.

Het vaccin weerde de eerste, primaire infectie dus zeer effectief af, maar om het langetermijneffect te onderzoeken bleven de dieren nog 45 dagen onder observatie.

Zo konden de onderzoekers zien of het HSV-2 toch was gelukt om zenuwcellen binnen te dringen, waar het na een inactieve periode kan ontwaken om een secundaire uitbraak te veroorzaken.

10 van de ingeënte cavia’s – dat is 28 procent – kreeg inderdaad een secundaire uitbraak, maar bij de dieren die niet waren ingeënt, was dat wel 88 procent.

Vaccin maakt virus zichtbaar

Het vaccin lijkt dus veelbelovend, in tegenstelling tot eerdere pogingen om een herpesvaccin te maken. Dat komt volgens Friedman doordat eerdere vaccins er alleen op gericht waren te voorkomen dat het HSV-virus toegang had tot de cellen.

Dit vaccin houdt het virus ook buiten de deur door antistoffen te vormen tegen een eiwit op het oppervlak en op die manier te voorkomen dat dit de cellen binnendringt.

Herpes kan in het oog terechtkomen als je dit aanraakt met een vinger waar het virus op zit. In het ergste geval leidt het tot blindheid.

© SPL

Bovendien vormt het vaccin antistoffen waarmee het lichaam HSV kan aanvallen.

De ene antistof stelt het afweersysteem in staat HSV-2 te bestrijden vóór dit de cellen infecteert, en de tweede zet het lichaam ertoe aan geïnfecteerde cellen te doden.

Zo kan het virus zich niet vermeerderen en stopt de ontwikkeling van de ziekte.

Momenteel wordt herpes op de lippen en geslachtsorganen behandeld met antivirale middelen.

Die worden meestal gebruikt als de eerste symptomen van een uitbraak zich openbaren, maar mensen die erg vaak last hebben, kunnen ze ook preventief nemen.

Het meest gangbare medicijn is aciclovir, dat als crème of in pilvorm verkrijgbaar is. Aciclovir werkt als een soort stop, die in de DNA-streng wordt ingebouwd wanneer het virus zijn DNA kopieert.

Daardoor stopt het kopieerproces en kan HSV zich niet in het lichaam vermeerderen.

Onderzoekers hebben verder geëxperimenteerd met twee nieuwe medicijnen, pritelivir en amenamevir, die het kopieerproces op een andere manier verstoren.

De verwachting is niet zozeer dat de middelen beter zijn dan de bestaande, maar dat ze kunnen worden gebruikt in gevallen waarin HSV resistent is geworden tegen aciclovir.

Resistentie is een probleem bij patiënten met een zwak afweersysteem. Zij moeten continu aciclovir nemen om te voorkomen dat HSV steeds maar weer uitbreekt.

Vóór uitbraak al besmettelijk

Het probleem met de bestaande medicijnen is dat ze niet preventief werken, waardoor HSV als een permanente, ongenode gast zijn intrek kan nemen in de zenuwcellen.

Als het virus uitbreekt, is het enkele dagen voor dit zichtbaar wordt al besmettelijk.

Sommige onderzoekers schatten dat 70 procent van de herpesbesmettingen plaatsvindt voordat de blaasjes worden gevormd, doordat de meeste mensen pas aciclovir nemen als de eerste tintelingen wijzen op een uitbraak.

© spl

Herpes leidt bij baby’s tot hersenschade

Hersenschade, cerebrale parese en in het ergste geval de dood. De gevolgen van een besmetting met herpes bij baby’s kunnen ernstig zijn.

Een baby kan o.a. besmet raken als de moeder tijdens de bevalling een uitbraak rond de vagina heeft. Binnen één à twee weken kan het virus meningitis veroorzaken indien het kind niet behandeld wordt.

Bij de eerste herpesuitbraak van de moeder is de kans op besmetting circa 50%. In dat geval zal de arts gewoonlijk kiezen voor een keizersnee.

Als het niet de eerste uitbraak is, daalt het risico echter sterk: in dat geval wordt slechts 2-5% van de baby’s besmet en kan de moeder vaginaal bevallen.

Na de geboorte wordt het kind gevolgd en wordt een eventuele infectie behandeld.

Doordat je je niet bewust bent van dit besmettingsgevaar, kan het HSV-virus in sommige gevallen niet alleen vervelend, maar regelrecht gevaarlijk zijn.

Bijvoorbeeld als je in je ogen wrijft zonder te weten dat het virus op je vingers zit doordat je net aan je mondhoek hebt gekrabd.

In zo’n situatie kan de herpesinfectie de ogen bereiken, met pijn, rode ogen en wazig zien tot gevolg. Op de langere termijn kan de infectie leiden tot vlekjes en veranderingen in het hoornvlies die het zicht bedreigen.

Soms is dan zelfs een hoornvliestransplantatie nodig.

Vaccin vernietigt de drie sterkste wapens van het virus

In 2017 publiceerden onderzoekers uit de VS veelbelovende testresultaten van een vaccin dat de verspreiding vanherpes bij de geslachtsdelen moet voorkomen en reeds besmette mensen moet genezen. Met behulp van drie typen antistoffen neutraliseert het vaccin de sterkste wapens van het virus: de op maat gemaakte eiwitten op het oppervlak ervan.

Vaccin is er mogelijk over 10 jaar

Er is daarom veel behoefte aan een effectief vaccin dat uitbraken kan voorkomen bij mensen die al besmet zijn, en dat daarnaast preventief werkt.

Het vaccin van Harvey Friedman richt zich tot nog toe alleen op HSV-2, maar doordat de twee virussen op elkaar lijken, zijn een paar aanpassingen waarschijnlijk genoeg om het ook effectief te maken tegen HSV-1.

70% raakt ooit besmet terwijl zijn zoen- of sekspartner geen duidelijke symptomen van een uitbraak vertoont. Het virus is ook besmettelijk als je geen blaasjes op de huid hebt.

Als het onderzoek volgens de planning verloopt en alle proeven goed gaan, kan het vaccin over 10 jaar op de markt komen en aan het vaccinatieprogramma toegevoegd worden.

Dus hopelijk hoeft in de toekomst twee derde van de wereldbevolking niet meer te vrezen voor blaasjes en wondjes op de lippen en in het kruis.

Lees ook:

Kanker

Behandeling verandert kanker in vet

2 minuten
Er is een resistent hiv-virus gevonden. Hier wordt een man op hiv getest.
Aids

Resistent hiv-virus verspreidt zich naar meerdere landen

2 minuten
Uusia läpimurtoja: sukupuolitauteihin on tulossa rokotteita
Ziektes

3 nieuwe doorbraken gaan geslachtsziekten te lijf

6 minuten

Log in

Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
Toon Verberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!

Reset wachtwoord

Geef je mailadres op, dan krijg je een e-mail met aanwijzingen voor het resetten van je wachtwoord.
Ongeldig e-mailadres

Voer je wachtwoord in

We hebben een mail met een wachtwoord gestuurd naar

Nieuw wachtwoord

Enter a password with at least 6 characters.

Wachtwoord vereist
Toon Verberg