Microscoop determineert diertjes

Samen met Bernard Greenberg van de University of Illinois in Chicago, VS – een vliegendeskundige met wereldfaam – determineerde Huchet bijna 200 cocons. Die waren aangetroffen in een graf met het lijk van een man die zo’n 1700 jaar geleden stierf, 20 tot 30 jaar oud. Cocons zijn de laatste fase in de ontwikkeling van vliegen: de volgevreten larve zoekt een droog plekje om zich te verpoppen, ondergaat in een tot twee weken een volledige metamorfose en komt dan als een volgroeide vlieg tevoorschijn.

Meteen al ontdekten de onderzoekers gaatjes in een aantal cocons, waaruit ze opmaakten dat sluipwespen eitjes in de cocons hebben gelegd voordat de larve was volgroeid. Dat betekent dat het lijk van de man zo lang buiten gelegen heeft, dat de sluipwesp alle tijd had om eitjes in de cocons te kunnen leggen.

Aan een elektronenmicroscoopscan lazen Greenberg en Huchet specifieke details van de cocons af, zoals de vorm en de onderlinge afstand van de ademgaten, en zo konden ze bepalen welke insectensoort het lichaam aangevreten had. Ze vonden drie vliegensoorten – huisvliegen, bromvliegen en dambordvliegen – en wat resten van aaskevers.

Fluer afsluttede cyklus

Ook experimenteerde Huchet met de omstandigheden: zo legde hij varkensvlees neer om insecten aan te trekken. Dit bracht hem tot de conclusie dat het lijk circa een maand buiten had gelegen voor het begraven werd. Deze ontdekking klopt met wat de Spaanse schrijver Avila in 1597 schreef over dergelijke gebruiken bij een latere Zuid-Amerikaanse cultuur: dat het lijk lang genoeg moest liggen om ‘wormen te kweken, zodat de geest eruit kan breken in de vorm van vliegen’. Op keramiek met Mochetekeningen zijn naakte krijgsgevangenen te zien waar de vliegen lustig overheen kruipen.

Nu lijkt het misschien barbaars en luguber om lijken zo lang open en bloot te laten liggen, maar het Mochevolk had kennelijk geen afkeer van lijken waarin het wemelde van de maden. De vliegen beëindigden de menselijke levenscyclus, en blijkbaar was dat wat telde.

Nieuws over dagelijks oerleven

De insecten in de huizen van oermensen kunnen ons nog veel meer vertellen dan dodenrituelen en bieden een uitstekende toegang tot het dagelijks leven van toen. Zo leverden insectenstudies in het oude Egypte nieuwe informatie op over de levensstijl van de elite.

In de ruïnes van de stad Amarna, die in 1353 v.Chr. werd gesticht door farao Achnaton – de vader van koning Toetanchamon – hebben Eva Panagiotakopulu en haar collega’s van de University of Edinburgh, Schotland, een huis opgegraven. Het was van een hoge hoffunctionaris, stalhoofd Ranefer. Hij woonde in een rijke buurt, maar toch vonden de onderzoekers in de vloer afval vol ongedierte en parasieten. Het afval kan daar zijn neergegooid in een ouder huis, in een periode waarin het verlaten was, en Ranefer kan er naderhand een groter huis bovenop hebben gebouwd.

‘Verrassend genoeg was het kennelijk niet aanstootgevend om afval in de nette buurt te gooien’, zegt ­Panagiotakopulu. Ze vond er onder meer luizen, vlooien, vliegen, wandluizen en graanklanders (snuitkevers die graan vernielen). Het was een onhygiënische boel, en mogelijk werden de Egyptenaren op die manier blootgesteld aan allerlei ziekten.

In de armere buurten van Amarna woonden de steenhouwers, die ook de grafkamers voor Toetanchamon en zijn vader Achnaton uithakten. Hier ontstond de boeiende theorie dat de dodelijkste ziekte van de mensheid, de builenpest, niet in Azië is ontstaan, maar in Egypte.

In 2004 ontdekte Panagiotakopulu in de arme werkmanswoningen in Amarna namelijk flinke hoeveelheden vlooien die de pestbacterie dragen. Die vlooien waren van oorsprong parasieten van de koesoegrasrat, die in de pas gebouwde stad in contact kwam met de mens, doordat de Nijl vaak buiten zijn oevers trad. Er zijn beschrijvingen bekend van een akelige builenziekte in Amarna, en dat kan erop duiden dat de mensen door de pest getroffen waren. Maar het grote probleem kwam met de zwarte rat, die kort daarvoor naar Egypte gekomen was en zich, anders dan de koesoegrasrat, via de handelswegen snel verspreidde.

‘De ziekte kon hier ontstaan door een combinatie van omstandigheden,’ aldus Eva Panagiotakopulu, die benadrukt dat de hypothese later niet is bevestigd – maar ook niet is ontkracht.

• Vorige Pagina 2 van 3 Volgende