Einstein tunge

De wereld heeft een nieuwe superster

In mei 1919 moet Einsteins omstreden relativiteitstheorie de lakmoesproef doorstaan – bij een zonsverduistering zal blijken of het heelal zich echt kromt of dat het genie de weg kwijt is.

9 november 2015

Keer op keer heeft Einstein de astronomen uitgedaagd zijn theorie over de buiging van het licht in het gravitatieveld bij een zonsverduistering te staven, en als de vooraanstaande Britse astronoom Arthur Eddington eindelijk de kans krijgt, grijpt hij hem meteen aan.

In onderzoekskringen gaat Eddington door voor een van de weinige mensen die de theorieën van Einstein doorgronden. De astronoom is er laaiend enthousiast over en schreef er zelfs een artikel over. In 1919 vaart hij van Londen naar het eiland Principe bij de Atlantische kust van Afrika om de zonsverduistering te fotograferen op 29 mei 1919 om 15.13 uur.

Op de grote dag is Eddington op alles voorbereid: hij heeft zijn fotoapparatuur op een 150 meter hoge helling aan de noordzijde van het eiland gezet, op de eerste rang voor de zonsverduistering. Maar in de uren voorafgaand aan de grote proef is de hemel donker – en Eddingtons gemoed al evenzeer. De dichte wolken dreigen het verschijnsel aan het oog te onttrekken. Maar dan, als bij toverslag, klaart de lucht op, vlak voordat de maan voor de zon schuift en het daglicht dooft.

Zelf heeft Eddington geen tijd om het spectaculaire schouwspel te observeren. In de vijf minuten dat het duurt, moet hij fotoplaten wisselen om de gebeurtenis vast te kunnen leggen. En als de beelden binnen zijn, is hij nog lang niet klaar – de komende maanden zal hij flink moeten puzzelen om de foto’s te interpreteren en te bepalen of ze wel bruikbaar zijn.

Het licht is van het pad af

In Berlijn wacht Einstein vol spanning op Eddingtons resultaten. Hij laat zich niet graag kennen, maar de lange wachttijd valt hem wel erg zwaar. ‘Er is nog steeds geen nieuws over de zonsverduistering,’ schrijft hij zijn moeder in een brief op 2 september 1919. De week daarop houdt hij het niet meer en informeert hij bij zijn Nederlandse collega Paul Ehrenfest: ‘Je hebt zeker niets gehoord over de Engelse waarneming van de zonsverduistering?’

Lees alles over de zonsverduistering van 20 maart 2015 en bekijk de fantastische foto's.

Als de uitslag eindelijk op 6 november 1919 geopenbaard wordt tijdens een vergadering van de koninklijke wetenschappelijke genootschappen in Londen is niets meer hetzelfde. Op slag is Einstein uitgegroeid tot een superster.

‘Na nauwkeurige bestudering van de fotografische opnamen ben ik bereid om te zeggen dat ze zonder twijfel Einsteins theorie bevestigen,’ stelt de astronoom Frank Dyson vast op de vergadering, die als enige agendapunt heeft: de resultaten van de zonsverduistering.

De volgende dagen zijn de algemene relativiteitstheorie en haar wat sjofele bedenker voorpaginanieuws van kranten in alle streken van de wereld: ‘Revolutie in de wetenschap. Nieuwe theorie over het heelal. Newtons ideeën zijn passé,’ bazuint de voorpagina van The Times in Groot-Brittannië. ‘Het licht aan de hemel is van het pad af,’ meldt New York Times.

Voor Einstein zelf is er geen grotere triomf denkbaar, al heeft hij nooit aan de geldigheid van de theorie getwijfeld.

Albert Einstein over de relativiteitstheorie.

En al begrijpt bijna niemand hoe het heelal nu precies veranderd is, Einstein is de held die de wereld nodig had. Na de bloedbaden van de Eerste Wereldoorlog is er behoefte aan goed nieuws.

De pers en het publiek zijn dol op de geniale man, die vioolspeelt en kwistig wijze woorden en geestige opmerkingen om zich heen strooit, ze zijn weg van zijn wilde haar en zijn gewoonte om formules op het tafelkleed te krabbelen, en dwepen met zijn informele, bescheiden manier van doen – heel verrassend voor iemand die in zijn eentje het hele natuurkundige wereldbeeld op zijn kop heeft gezet.

Een prijs op Einsteins hoofd

In 1922 ontvangt Einstein de Nobelprijs voor de Natuurkunde, de erkenning waar hij zo lang op gehoopt heeft – alleen niet voor de relativiteitstheorie, maar voor het artikel over het foto-elektrische effect, dat hij in 1905 publiceerde.

Aan het eerbetoon lijkt geen einde te komen, en Einstein beweegt zich nu in kringen van regenten, staatshoofden en andere beroemde mensen. Hij gaat langs bij de Amerikaanse president, bezoekt het Japanse keizerspaar en wordt gezien op de rode loper met Charlie Chaplin. Maar hij vindt ook tijd voor onderzoek en is actief als pacifist en pleitbezorger voor een joodse thuishaven in Palestina.

Wanneer de nazi’s in januari 1933 in Duitsland aan de macht komen, schrijven de kranten dat Einsteins naam op een lijst van mogelijke doelwitten staat, en dat er een prijs van 20.000 mark op zijn hoofd staat. ‘Ik wist niet dat ik zo veel waard was,’ becommentarieert Einstein het gerucht met zijn droge humor. Maar als jood voelt hij wel hoe diep de haat van de nazi’s geworteld is, en als Hitler in 1933 bondskanselier wordt, verbreekt Einstein alle banden met Duitsland en vestigt hij zich in Princeton in de VS.

Einstein spreekt zich uit tegen het nazisme en voor verlichting en educatie.

De rest van zijn leven blijft Einstein een levende legende, en in 1952 zou hij de presidentstitel kunnen toevoegen aan zijn indrukwekkende cv – als de eerste Israëlische president, Chaim Weizmann, sterft, is Einstein de beoogde opvolger.

‘Ik ben er niet de juiste man voor, ik kan het niet doen,’ antwoordt de 73-jarige wetenschapper echter, die al jaren met zijn gezondheid loopt te tobben.

Op een lentedag in 1955 houdt een van de belangrijkste breinen ooit op met denken. Een hart- en vaatziekte wordt Einstein fataal, en hij sterft op 18 april om 1.15 uur in het Princeton Hospital. Op zijn bureau liggen stapels papieren met onvoltooide berekeningen, maar de grootste berekening van allemaal is dan al lang af en heeft de mens een nieuwe verklaring van het heelal gegeven.

Einsteins bureau op zijn sterfdag.

100 jaar relativiteitstheorie: Lees het grote thema over Albert Einstein en zijn relativiteitstheorie.

Ook gelezen

Niet gevonden wat je zocht? Zoek hier: