Mummies vervuild met DNA van nu

Om de raadsels van de Amarnatijd op te lossen heeft Zahi Hawass Duitse deskundigen in fossiel DNA in de arm genomen, onder leiding van Carsten Pusch van de universiteit van Tübingen. Via DNA-proeven en CT-scans proberen de onderzoekers nu infecties, verwantschap en erfelijke ziekten bij Toetanchamon en tien andere koninklijke mummies vast te stellen, en bij twee gemummificeerde embryo’s die mogelijk tot zijn naaste familie behoren.

Naast Toetanchamon zijn er slechts drie mummies met 100% zekerheid geïdentificeerd. Vijf oudere farao’s (uit 1550 tot 1479 v.Chr.), die geen familie zijn, fungeren als genetisch en fysiologisch controlemateriaal. De onderzoekers nemen – heel behoedzaam – ruim 55 botmonsters met minuscule beetjes DNA af.

Om er zeker van te zijn dat het DNA afkomstig is van de mummies en niet van huidige onderzoekers worden de proeven naar twee laboratoria gestuurd met elk een eigen locatie en staf: een in de kelder van het nationaal museum in Caïro, twee etages onder Toetanchamons sarcofaag, en een aan de universiteit van Caïro.

Eén vingerafdruk kan tot verkeerde resultaten leiden

Om het risico op vervuiling te minimaliseren hebben maar weinig onderzoekers toegang tot de labs. Het klinkt misschien pietluttig, maar bij dit soort DNA-werk kan één vingerafdruk al tot verkeerde resultaten leiden. Alleen resultaten van een aantal biopten van één mummie, die door beide laboratoria bevestigd worden, zijn bruikbaar als identificatiemiddel.

Er blijken massa’s DNA van zeer hoge kwaliteit te zijn. Hoewel er duizenden jaren zijn verstreken is het nog mogelijk grote, samenhangende stukken van 100 tot 300 DNA-basen te isoleren. Dat is erg bijzonder. Eerdere pogingen om DNA van Egyptische mummies te winnen zijn mislukt omdat het DNA te zeer was aangetast. Maar Carsten Pusch wijst erop dat eerdere proeven op ‘gewone’ mummies werden gedaan, terwijl hier sprake is van farao’s: het balsemingsproces verliep met andere ingrediënten en was veel grondiger.

Het balsemingsproces dat de lichamen van de farao’s zo effectief tegen de tand des tijds beschermd heeft, beschermde klaarblijkelijk ook het DNA in de cellen. Dankzij het zeldzaam goed bewaarde DNA kunnen de onderzoekers daarom een soort vaderschapstest doen. Ze onderzoeken de 16 gebieden van het mannelijke geslachtschromosoom, het Y-chromosoom, dat direct van vader op zoon overgaat, bij alle mannelijke mummies om Toetanchamons directe mannelijke lijn te achterhalen. En ze onderzoeken de acht variabele gebieden van de gewone chromosomen om een DNA-print te verkrijgen die vertelt waar zijn genen vandaan komen.

Zo hebben ze een stamboom van vijf generaties op weten te stellen, waaruit blijkt dat de mummie KV55 (Kings’ Valley graf nr. 55) Toetanchamons vader is en dat het met 99% zekerheid de ketterkoning Achnaton is. Dit wordt ondersteund door onderzoeken waar al eerder uit bleek dat deze KV55 en Toetanchamon dezelfde bloedgroep, een gespleten gehemelte en een flinke overbeet hebben. Verder wezen CT-scans onlangs uit dat KV55 tussen de 35 en 45 jaar was toen hij stierf, net als koning Achnaton.

Daarmee is een groot mysterie van de Amarnaperiode opgelost, maar het wordt nog interessanter. Want de stamboom onthult ook dat Toetanchamons moeder niet, zoals je zou denken, Achnatons eerste vrouw was, koningin Nefertiti. Uit het DNA blijkt dat Achnatons ouders, farao Amenhotep III en koningin Teje, ook de ouders van Toetanchamons moeder
waren, die bekend is als mummie KV35YL (YL = Younger Lady). Toetanchamons ouders waren dus broer en zus, die incest pleegden; dat was in het oude Egypte onder farao’s echter vrij normaal.

Volgens Zahi Hawass heeft Achnaton mogelijk gedacht dat Nefertiti alleen meisjes kon baren, en ging hij daarom op zoek naar een andere vrouw. ‘Of misschien heeft koningin Teje zich wel met zijn leven bemoeid,’ zegt Hawass, die aanwijzingen heeft dat Nefertiti Teje niet kon uitstaan en maakte dat ze wegkwam als haar schoonmoeder in aantocht was.

Teje had vijf dochters, en wie daarvan de moeder van Toetanchamon was, is niet bekend, maar twee zussen waren niet getrouwd: Nebetiah en Beketaton – of misschien is het dezelfde vrouw, die haar naam van Nebetiah in Beketaton veranderde als eerbetoon aan Aton na Achnatons religieuze revolte.

Op röntgenfoto’s zie je aan de linkervoet van de farao botnecrose en vergroeiingen.

Toetanchamon had misvormde voet

De macht is Toetanchamon aan komen waaien door zijn afkomst, maar biologisch gezien had hij van die afkomst geen voordeel. De onderzoekers vonden tekenen van erfelijke aandoeningen: uit nieuwe CT-scans van zijn voeten blijkt dat hij botnecrose in zijn linkervoet had, en misvormde teenkootjes.

Volgens de onderzoekers is de botnecrose door de ernstige ziekte van Köhler veroorzaakt, waardoor de teenkootjes niet genoeg bloed kregen. Daarom moet Toetanchamon als kind al hevige pijn in zijn voet hebben gehad. Hij leunde dan ook veel op zijn rechtervoet, die zoals uit de CT-scans blijkt, is doorgezakt. Zonder stok kon hij niet lopen, wat ook op te maken is uit de aanwezigheid van de 130 versierde stokken in zijn grafkamer. Veel ervan zijn intensief gebruikt. Dat verklaart ook waarom de farao op afbeeldingen een stok bij zich had en altijd zittend met pijl en boog schoot, terwijl andere farao’s dat staande deden.

De vondst maakt korte metten met het beeld dat veel historici van Toetanchamon hadden: de machtige krijgerkoning die stierf omdat hij van een strijdwagen viel. Maar de farao heeft nooit op een wagen kunnen staan.

Maar al was de ziekte van Köhler pijnlijk, deze was niet levensbedreigend. Andere ziekten wellicht wel; er zijn weliswaar geen sporen van de pest, lepra of tbc gevonden, maar wel genen van de gevreesde malariaparasiet, Plasmodium falciparum, in het beenmerg van de koning. Een nadere analyse wijst uit dat hij een aantal infecties had met een variant van malaria tropica, een van de ergste vormen van malaria. Doordat de inwendige organen tijdens het balsemen zijn verwijderd, is het nu onmogelijk om te zeggen of de jonge farao aan malaria gestorven is, maar het heeft hem in elk geval geen goed gedaan.

Jonge man met verzwakte afweer

De onderzoekers zien geen tekenen van moord; ze zien een jonge man van wie de afweer verzwakt was door afstervende teenkootjes en malaria. Uit CT-scans uit 2005 bleek al dat hij kort voor zijn dood een dijbeen brak. In een tijd zonder antibiotica kan de breuk de druppel geweest zijn die de emmer deed overlopen. Mogelijk raakte de wond ontstoken en is de farao aan koudvuur overleden.

Uit de nieuwe genetische studies blijkt hoe diep de wetenschap al kan wroeten in duizenden jaren oude mysteries, en museumobjecten krijgen op die manier nieuw leven ingeblazen. Misschien lukt het ooit om het hele genoom van een farao in kaart te brengen en beter te begrijpen wie de Egyptenaren waren en waar ze vandaan kwamen.

• Vorige Pagina 3 van 3