Was het noorden op een kaart altijd al bovenaan?

Vanaf de 15e eeuw stond het noorden op landen wereldkaarten steeds vaker bovenaan. Een vroege kaart met het noorden bovenaan was de Imago Mundi (wereldbeeld) uit een boek van 1483. Daarvóór stond het oosten altijd boven.

Veel oude kaarten zijn geen landkaarten, maar beelden een symbolische, bijbelse wereld uit. Jeruzalem en het paradijs lagen in het oosten en werden bovenaan getekend. Op een oude, niet-religieuze kaart uit de 7e of 8e eeuw was dat ook al zo. Het woord ‘oriëntatie’ stamt zelfs af van ‘oriënt’: opgaande zon of het oosten.

Toen steeds meer van de aarde werd ontdekt, nam de vraag naar zeekaarten toe, voornamelijk onder mensen van het noordelijk halfrond die op ontdekkingsreis gingen. Wellicht verhuisde het noorden daarom op kaarten naar boven.

In 1550 werd de magnetische noordpool bepaald en in 1569 gaf de Vlaamse geograaf Gerardus Mercator een wereldkaart uit met de noordpool erop. Daarna werd dit een algemeen gebruik. In een wereld met steeds meer handelscontacten was het voor iedereen makkelijker als de wereld op dezelfde manier getekend werd.