Cancer cells

Virus doodt kankercellen

Als een geheim agent sluipt een speciaal gemaakt virus langs de verdedigingswerken van het lijf, spoort kankercellen op en schakelt ze uit. Gezonde cellen gaan vrijuit, dankzij een geniaal idee.

12 juli 2012

Virussen zijn de superkillers van de natuur. Ze doden lichaamscellen en vaak ook mensen. Het ligt dan ook voor de hand om virussen tegen kankercellen in te zetten.

Als een virus alleen op schadelijke cellen afgestuurd kan worden, kan het een uniek wapen in de strijd tegen kanker worden. En dat is de onderzoekers nu precies gelukt – met gebruikmaking van een slinkse truc.

Het idee om een virus, dat normaal gesproken ziekten veroorzaakt, voor ons eigen karretje te spannen, is niet nieuw. Maar nu hebben diverse onderzoekers gedemonstreerd dat het echt werkt bij patiënten in een ongeneeslijk stadium van allerlei vormen van kanker, zoals dikkedarm-, long- en eierstokkanker.

Virustherapie werkt

‘We zijn zeer enthousiast, want het is voor het eerst in de geschiedenis van de geneeskunde dat virustherapie blijkt te werken. Het virus kopieert zichzelf na injectie bij mensen in kankerweefsel – en alleen daar,’ aldus een van de leiders van het project, John Bell van het Ottawa Hospital Research Institute in Canada.

Dat de behandeling via een injectie verloopt, staat centraal, want zo kunnen de artsen achter de tumoren in het hele lichaam aan zonder het gezonde weefsel te beschadigen. Eerdere varianten van virustherapie hadden alleen effect als de artsen het virus rechtstreeks in de tumor spoten. Veel kleine, onzichtbare tumoren ontsprongen zo de dans en konden tot een levensbedreigend gezwel uitgroeien.

Geniepig vaccin ontziet het lijf

Het idee om een virus in te zetten tegen kanker is ontstaan na voorbeelden van welhaast wonderbaarlijke genezingen: tumoren verdwenen spontaan na een natuurlijke virusinfectie of na inenting met een levend virus.

Maar ondanks de proeven met dieren en mensen in de jaren 1950 lukte het na de eeuwwisseling pas om veelbelovende virustherapieën te ontwikkelen. De kroon op het werk is het virus JX-594, dat gemaakt is door John Bell en zijn team.

JX-594 is een opvolger van een oude bekende, het vacciniavirus, dat tientallen jaren gebruikt werd als vaccin tegen pokken en deze ziekte heeft helpen uitroeien. Uit ervaring is gebleken dat het voor ons onschadelijk is. Het vacciniavirus heeft bovendien het voordeel dat het het lichaam invadeert en via de bloedbaan besmet. Het heeft dus van nature alle middelen in huis om zich te vermommen en langs het immuunsysteem te sluipen.

Om van het JX-594-virus een perfecte moordmachine te maken die uitsluitend achter kankercellen aangaat, hebben de onderzoekers zijn genen gemanipuleerd. Op celniveau bekeken is er namelijk geen onderscheid tussen het oppervlak van kankercellen en dat van normale cellen. Kankercellen delen zich alleen ongebreideld omdat ze niet meer onder controle zijn.

Maar juist het feit dat het controlesysteem defect is, kon het team van dr. Bell gebruiken. Het defect leidt er namelijk toe dat de kankercellen vaak grote hoeveelheden vormen van het eiwit TK. Doorgaans zit dit eiwit niet in gezonde cellen, dus daarom beschadigde het team het eigen TK-gen van JX-594. Het virus kan zich nu niet langer vermenigvuldigen zonder hulp, maar alleen in cellen met TK. Hier groeit het tot de cel explodeert, en er een wolk nieuw JX-594 loskomt. Het virus dringt wel tot in gewone cellen door, maar richt geen schade aan, want het kan zichzelf niet kopiëren.

Virus haalt killercellen erbij

Om het virus nog krachtiger te maken, heeft het een alarmstof meegekregen, GM-CSF, waar het immuunsysteem op reageert. Als het virus JX-594 toeslaat in een kankercel, wordt er meteen GM-CSF aangemaakt, waar de killercellen van het immuunsysteem – de macrofagen – op afkomen als vliegen op de stroop. En ze vreten de kankercel, of de resten ervan na de explosie, vervolgens op.

John Bell en zijn team hopen het virus ooit andere genen te kunnen geven, die de kankercel directer op de knieën zullen krijgen. Verder kan het op meer vormen van kanker gericht worden.

In 2008 lieten de onderzoekers zien dat JX-594 werkzaam was bij injectie in de tumor van patiënten met leverkanker. Nu bewijzen ze dat het zelf in staat is om de kankercel op te sporen.

Volgens de onderzoekers is het nog te vroeg om de behandeling uit te roepen tot hét middel tegen kanker, want veelbelovende virustherapieën zijn wel vaker tegengevallen. Een risico is dat het virus zelf toch schade aanricht bij patiënten. Of dat het immuunsysteem het virus wil bestrijden en het in de kiem smoort.

Nog meer klinisch onderzoek is dus geboden. Maar vooralsnog konden de resultaten niet veel positiever zijn.

Thema

Bekijk ook ...

ONTVANG DE NIEUWSBRIEF VAN WETENSCHAP IN BEELD

Je ontvangt je gratis special, Onze extreme hersenen, als download zodra je je hebt aangemeld voor onze nieuwsbrief.

Ook gelezen

Niet gevonden wat je zocht? Zoek hier: