Virusjagers nemen een bloedstaal van een vleermuis. De soort draagt verschillende virussen die op mensen kunnen overgaan.

© PETE MULLER/National Geographic Creative

Snel vaccin moet epidemienachtmerrie stoppen

30 miljoen mensen zullen sterven aan een nieuwe virusziekte die de wereld de komende 10 à 15 jaar zal treffen, denken deskundigen. De groeiende wereldbevolking is vatbaarder voor besmettingen dan ooit, maar nu willen onderzoekers epidemieën voorkomen met een nieuw vaccin, dat in een paar weken te ontwikkelen is.

17 mei 2018 door Andreas Ebbesen Jensen

In de straten van de sloppenwijken hangen witte spandoeken met de woorden ‘Ebola – geen contact!’ Een herinnering aan het onzichtbare gevaar dat zich door menselijk contact verspreidt. Maar de waarschuwing is moeilijk in acht te nemen in het dichtbevolkte gebied, waar vaak wel zes mensen in één kamer wonen en waar de wegen zo smal zijn dat je er niet kunt lopen zonder tegen anderen aan te stoten.

Overal in Kroo Bay verrijzen gigantische afvalbergen en woningen van roestige golfplaten.

De sloppenwijk was ooit een toevluchtsoord voor lokale vissers in de hoofdstad van Sierra Leone, Freetown, maar door de bevolkingsgroei in de West-Afrikaanse stad is het havengebied veranderd in een chaotische, dodelijke fuik. Ziekten als dysenterie, tyfus, cholera en malaria verspreiden zich gemakkelijk onder de 11.000 inwoners van de buurt, en in juli 2014 doemt er een nieuwe dodelijke vijand op in de stad.

De 28-jarige verpleegster Rebecca Johnson is dagelijks in de weer om de arme inwoners van de sloppenwijken te genezen. Ze werkt in het medisch centrum PTS1 in Freetown, waar elke dag honderden ebolapatiënten vechten tegen de levensbedreigende ziekte. Het besmettingsgevaar is enorm in deze omgeving waar de patiënten constant lichaamsvocht en bloed verliezen, en op dinsdag 14 november wordt Rebecca Johnson zelf koortsig en begint ze over te geven.

Ze wordt snel op haar eigen werkplek opgenomen, en haar collega’s nemen bloed bij haar af. Wanneer de dokters een dag later naar haar toe komen in hun gele beschermende pakken, is het haar duidelijk welke diagnose ze hebben gesteld.

In de dichtbevolkte hoofdstad van Sierra Leone, Free­town, heeft ebola ideale omstandigheden om zich te verspreiden.

© PETE MULLER/National Geographic Creative

40 nieuwe virusziekten in 40 jaar

De epidemie in West-Afrika is de ernstigste uitbraak van ebola ooit.

Ebola is een virus dat oorspronkelijk van vleermuizen stamt. Het virus veroorzaakt ernstige bloedingen en verspreidt zich door contact met lichaamsvocht van de patiënten. Meer dan 70 procent van de geïnfecteerden in West-Afrika stierf, en toen de epidemie in 2016 eindelijk onder controle was, had ze 11.310 levens geëist. Ter vergelijking: slechts 280 mensen stierven bij de eerste uitbraak van ebola in 1976 in afgelegen dorpen in Soedan en DR Congo.

Toen de ziekte in het voorjaar van 2013 weer uitbrak in Guinee dachten de meeste mensen dan ook dat de epidemie wel snel zou wegebben. Maar West-Afrika is de afgelopen 40 jaar sterk veranderd. In 1976 bedroeg de totale bevolking van Afrika 477 miljoen mensen. Vandaag de dag huisvest het continent ruim 1 miljard mensen, en volgens de VN zal dit cijfer tegen 2050 zijn toegenomen tot 2,2 miljard.

Door de enorme bevolkingsgroei in arme landen in Afrika en andere delen van de wereld hebben virussen als ebola er ideale omstandigheden. Wanneer miljoenen mensen in dichtbevolkte gebieden leven met slechte hygiëne en een ontoereikende gezondheidszorg is het moeilijk om een virus als ebola te bestrijden. Tegelijkertijd verspreiden ziekten zich tegenwoordig veel sneller en langduriger dan voorheen doordat mensen mobieler zijn geworden en vaker landsgrenzen oversteken.

Sinds 1980 is het aantal epidemieën wereldwijd verviervoudigd, en vandaag zijn er ongeveer 40 nieuwe infectieziekten die 40 jaar geleden nog niet bestonden – inclusief gevreesde ziekten als sars, hiv, vogelgriep, nipah, lassa en zika. Elk jaar ontstaan er een of meer nieuwe virusziekten, en als de wereldgemeenschap geen maatregelen neemt, is het niet de vraag óf maar wanneer we door een nieuwe getroffen worden.

Dat vreest Microsoft-oprichter Bill Gates, die samen met Duitsland, Noorwegen en andere geldschieters een half miljard euro heeft geschonken aan de organisatie CEPI: Coalition for Epidemic Preparedness Innovations. Een belangrijk doel is vaccins te ontwikkelen, zodat de gevaarlijkste virussen snel en efficiënt kunnen worden bestreden.

Bloed stroomt uit alle lichaamsopeningen

Drie dagen nadat Rebecca Johnson in het ziekenhuis is opgenomen, raakt ze verwikkeld in een strijd op leven en dood. Het bloed stroomt uit alle lichaamsopeningen en ze is zo uitgeput dat ze niet meer kan bewegen.

Vanwege het besmettingsgevaar mag Rebecca Johnson geen bezoek ontvangen tijdens haar lange strijd en worden haar ouders in quarantaine geplaatst totdat de artsen zeker weten dat hun dochter hen niet met ebola heeft besmet. Als verpleegster weet ze heel goed dat het virus de meeste besmette mensen in het ziekenhuis doodt. Nu bidt ze tot God dat dit lot haar niet zal treffen.

‘Ebola hoeft niet het einde van de wereld te betekenen,’ zegt dokter Santigie Sesay bemoedigend als hij haar komt opzoeken. Maar al zou de jonge verpleegster hem graag geloven, op dit moment is het moeilijk om zichzelf ervan te overtuigen.

In een ziekenhuis in de hoofdstad van Sierra Leone behandelt de verpleegster Rebecca Johnson honderden ebolapatiënten. Tot ze op een dag zelf koorts krijgt en moet overgeven.

© S. Saporito/WHO

Mutaties maken het virus besmettelijker

Sinds het begin van het millennium wordt de wereld overspoeld door virussen. Het laatste voorbeeld is zika, een aandoening die foetussen treft en gehandicapte kinderen met kleine hoofden tot gevolg heeft. De ziekte houdt nog steeds huis in een groot deel van Latijns-Amerika.

In 2002 ontstond er een andere nieuwe virusziekte, sars (Severe Acute Respiratory Syndrome), die de luchtwegen aantast. De uitbraak verspreidde zich van China naar Canada, Frankrijk en Groot-Brittannië voordat de Wereldgezondheidsorganisatie WHO in juli 2003 de pandemie voor beëindigd kon verklaren.

In datzelfde jaar stierven 60 mensen in Azië aan de vogelgriep H5N1, en in 2005 bereikte het virus Europa. H5N1 is normaal gesproken alleen besmettelijk in direct contact met vogels en wordt slechts in een enkel geval van mens op mens overgedragen. Maar onderzoekers vrezen dat dit soort virussen besmettelijker wordt door hun vermogen om te muteren. Wanneer de virussen zichzelf kopiëren, ontstaan er soms foutjes in de genetische code, mutaties, waardoor ze in sommige gevallen nieuwe eigenschappen krijgen.

Tijdens de ebola-epidemie in West-Afrika doken er veel mutaties op, en volgens Britse en Amerikaanse onderzoekers was een van de nieuwe varianten van het ebolavirus, GPA82V, besmettelijker dan de vorige varianten en verspreidde het zich tweemaal zo snel onder de bevolking. De organisatie CEPI wil daarom betere methoden ontwikkelen voor het monitoren van virussen en infectieroutes bij mens en dier, zodat de zorginstanties snel alarm kunnen slaan bij een mogelijke nieuwe uitbraak.

Het in kaart brengen van virusgenen kan epidemieën helpen voorkomen

De uitbraak van zika in Zuid- en Midden-Amerika in 2015 toont aan dat het systematisch monitoren van het virus de sleutel is tot het afremmen van epidemieën. Lang voordat mensen besmet raakten, kwam het virus al bij muggen voor, dus een epidemie had voorkomen kunnen worden door muggen te bestrijden. Vroeger moesten monsters van dieren en mensen worden geanalyseerd in centrale laboratoria, maar met compacte apparatuur zoals de gensequencer MinION kunnen virusjagers nu bijvoorbeeld muggen testen daar waar ze worden gevangen.

Stinkende vleermuis leeft in holle boom

De ebola-epidemie in West-Afrika is nog maar net uitgebroken wanneer de Duitse epidemioloog Fabian Leendertz in het voorjaar van 2014 naar het Massif du Ziama-gebergte in Zuidoost-Guinee op zoek gaat naar de oorsprong van het virus. Samen met zijn collega’s van het Duitse Robert Koch Institut brengt hij vleermuisnetten aan in het bos, maar al vliegen de dieren erin, de virusjagers vinden geen spoor van ebola als ze bloedstalen en speekselmonsters nemen van hun vangst.

De Duitse virusjager Fabian Leendertz ontdekt een klein dorpje in Guinee waar het eerste slachtoffer van de ebola-epidemie waarschijnlijk door vleermuizen werd besmet.

© Bredow/RKI

Tien dagen later komen ze eindelijk op het spoor van de bron van de ebola-epidemie. Een tip brengt hen naar het dorp Meliandou, zes uur rijden verderop, waar ze met de bewoners praten. Een paar maanden eerder werd de tweejarige Emile Ouamouno ziek nadat hij een stel ‘stinkende vleermuizen’ achterna had gezeten die in een holle boom woonden. De jongen stierf en nam zijn zus en moeder mee in het graf. Helaas voor Fabian Leendertz en zijn team verbrandden de buren kort daarna het vleermuizennest. De virusjagers konden daardoor de dieren waarmee de jongen in contact was gekomen, niet onderzoeken, maar analyses van de as van de verbrande boom laten zien dat deze werd bevolkt door de Angola-vrijstaartvleermuis, mops condolurus.

De dieren van deze soort kunnen het ebolavirus overbrengen zonder zelf ziek te worden. De virusjagers vinden echter geen sporen van ebola in de monsters die ze nemen van vleermuizen in het gebied, en er zijn geen bloedmonsters van de tweejarige jongen. Fabian Leendertz kan daarom niet met 100 procent zekerheid vaststellen dat het virus door een van de vleermuizen is overgedragen op de jongen, maar alles wijst erop dat de ergste ebola-uitbraak in de geschiedenis aan de voet van de holle boom begon.

Kinderen in het dorp Meliandou spelen in net zo’n boom als de vleermuizenboom waar een tweejarig jongetje met ebola werd besmet.

© PETE MULLER/National Geographic Creative

Meer mensen komen in contact met de dieren

Doordat er steeds meer mensen in grote steden wonen, moeten bosgebieden plaatsmaken voor wegen en woningen. Daardoor leven er nu veel meer mensen in onder meer Sierra Leone en Liberia in de buurt van wilde dieren als vleermuizen, knaagdieren en apen. In verschillende West-Afrikaanse landen jaagt de bevolking bovendien op deze infectiedragers om ze op te eten, en als jagers in contact komen met bloed of ander lichaamsvocht van de dieren, kunnen gevaarlijke virussen als ebola overgaan van dieren op mensen. Volgens bioloog Kate Jones van de Zoological Society of London is wel 60 procent van alle nieuwe ziekten waar mensen mee besmet raken, afkomstig van dieren.

Overbevolking maakt mensen ziek

Verschillende ziekten.

© The Royal Society

Sinds 1980 is het aantal virusuitbraken wereldwijd verviervoudigd, en ook het aantal ziekten is toegenomen. In totaal zijn er 12.102 uitbraken van 215 verschillende virussen in 219 landen geweest. Bij 65 procent daarvan gaat het om ziekten die oorspronkelijk afkomstig zijn van dieren. Naarmate de wereldbevolking groeit, komen meer mensen in contact met wilde dieren, en door de bevolkingsdichtheid in steden en de grotere reisactiviteit kunnen virussen zich makkelijker verspreiden.

Verschillende virussen van dieren.

© The Royal Society

Om epidemieën als ebola in de kiem te kunnen smoren, is het noodzakelijk om de infectiehaard te lokaliseren en de virusdragers te bestrijden of te volgen, zodat ze niet in contact komen met de groeiende bevolking. Daarom werkt de organisatie CEPI samen met onder meer de Amerikaanse gezondheidsinstantie, CDC, om mogelijke hotspots van epidemieën in kaart te brengen door continu monsters te nemen van vleermuizen en andere infectiedragers.

De CDC beheert tien centra over de hele wereld die enkele van ’s werelds gevaarlijkste virussen in de gaten houden. De afgelopen twee jaar hebben de virusjagers meer dan 750 uitbraken gevolgd om de volgende te kunnen voorkomen. Als ze sporen van ebola, mers, nipah of andere gevaarlijke virussen vinden, rapporteren ze dit aan de regeringen van de betreffende landen, zodat de autoriteiten de bevolking kunnen waarschuwen om de dieren links te laten liggen en de nodige vaccins kunnen worden ontwikkeld en verzonden naar de getroffen gebieden.

Vaccin getest op mensen

De bevolking van de door ebola getroffen gebieden heeft nieuwe hoop gekregen toen de Noorse virusonderzoeker John-Arne Røttingen in juni 2015 het dorpje Bonfé in Guinee bezocht. Sinds april leidt de Noor een internationaal team van onderzoekers die een heel nieuw ebolavaccin, rVSV-ZEBOV, op ruim 4000 mensen hebben getest. De methode is een zogeheten ringvaccinatie, waarbij de mensen rond de ebolapatiënt worden ingeënt om besmetting te voorkomen. Nu komt Røttingen kijken hoe de missie is verlopen.

Bonfé heeft een speciaal plekje in het hart van de Noor, want hier dienden de artsen de eerste vaccinatie toe aan een patiënt. Een vierjarig meisje in het dorp was getroffen door ebola, en om besmetting vóór te zijn, namen de onderzoekers het risico om haar familie in te enten met het niet-geteste vaccin.

Als John-Arne Røttingen door het dorp loopt, komt hij het kleine meisje tegen. De vaccinwetenschapper gaat op zijn hurken bij het voormalige ebolapatiëntje zitten – het meisje heeft de ziekte overleefd en poseert voor de camera. De onderzoeker stelt verheugd vast dat de ziekte niet van het meisje op andere dorpelingen is overgegaan en dat geen van de andere proefpersonen die het vaccin hebben gekregen, met de gevreesde ziekte is besmet. Het is te vroeg om conclusies te trekken, maar veel duidt erop dat John-Arne Røttingen het eerste 100 procent effectieve ebolavaccin heeft gevonden.

De Noorse vaccinonderzoeker John-Arne Røttingen hurkt bij een meisje dat besmet was met ebola. Een nieuw vaccin voorkwam dat het virus zich door het dorp verspreidde.

© B. Nilsson/Norwegian Institute of Public Health

Volgende uitbraak kan 30 miljoen slachtoffers maken

Normaal kan het wel tien jaar duren voordat nieuwe vaccins door en door zijn getest, maar met het ebolavaccin hebben de autoriteiten vanwege de acute crisis afgezien van de lange goedkeuringsprocedure. Het ebolavaccin werd al in 1999 ontwikkeld door de Canadese arts Heinz Feldmann, maar werd alleen getest op muizen, en door een gebrek aan financiering lag het vaccin de 15 jaar daarna in een laboratoriumkast.

Die fout willen Bill Gates en CEPI niet herhalen. Daarom werkt CEPI momenteel aan het versnellen van de ontwikkeling van nieuwe vaccins, zodat deze binnen 90 dagen of minder kunnen worden goedgekeurd, gefabriceerd en gedistribueerd. CEPI werkt samen met farmaceutische bedrijven als Merck, dat de rechten op rVSV-ZEBOV heeft gekocht en nu de laatste tests uitvoert, waarna het vaccin officieel kan worden goedgekeurd, zodat het in 2018 nog in de handel kan komen.

Het vaccin is een gemanipuleerde versie van een hoefdierenvirus, dat onschadelijk is voor de mens. Sommige genen van het ebolavirus die coderen voor het kenmerkende oppervlak ervan, worden bij het onschadelijke virus ingebracht, dat vervolgens bij een persoon wordt geïnjecteerd en de cellen besmet. Hierdoor maakt het lichaam virusdeeltjes aan die uiterlijk op ebola lijken. Op die manier wordt het immuunsysteem geactiveerd, waardoor de persoon tegen het juiste virus wordt beschermd.

Het vaccin is een zogeheten RNA-vaccin, een nieuwe vaccintechnologie waar CEPI hoge verwachtingen van heeft in de strijd tegen nieuwe epidemieën. In tegenstelling tot traditionele vaccins kunnen RNA-vaccins in een paar dagen worden ontwikkeld en snel worden aangepast om nieuwe virusmutaties te bestrijden.

In december 2016 stelde de epidemioloog Mark Woolhouse van de universiteit van Edinburgh een lijst op van de 37 virussen die het grootste risico op grote epidemieën opleveren. CEPI concentreert zich op drie van de ziekten die volgens experts de gevaarlijkste zijn: mers (Middle East Respiratory Syndrome), nipah en lassakoorts.

Van de drie ziekten heeft lassakoorts tot nu toe de meeste mensen besmet. De bloedziekte is verwant aan ebola en heeft 100.000 tot 300.000 mensen getroffen. Ongeveer 5000 patiënten zijn eraan gestorven, maar dit aantal kan exploderen als het virus muteert en bijvoorbeeld via de lucht verspreid gaat worden.

Toen de Spaanse griep – de grootste epidemie van de moderne tijd – de wereld in 1918-1919 in zijn greep hield, was de sterfte relatief laag, maar omdat het virus zich door de lucht verspreidde, trof de ziekte 1 miljard mensen (ongeveer de helft van de totale toenmalige wereldbevolking) en stierven er toch nog 50 miljoen mensen aan.

Volgens CEPI is er een groot risico dat de aarde de komende 10 tot 15 jaar te maken krijgt met een nieuw luchtgedragen virus dat een wereldwijde epidemie (een pandemie) kan veroorzaken. En als we onszelf niet goed hebben gewapend, kan de onzichtbare moordenaar tot 30 miljoen mensenlevens opeisen.

(OPLÆG TIL VIDEO – SKAL OVERSÆTTES)

De varkensgriepepidemie van 2009-2010 laat zien hoe snel een nieuw virus zich kan verspreiden. De zogeheten H1N1-griep brak in maart 2009 uit in Mexico en verspreidde zich in slechts enkele maanden naar bijna alle landen ter wereld.

Sneetje in vinger kan uitgroeien tot epidemie

‘Ik wil de hele wereld laten weten dat ebola niet het einde van de aarde betekent en dat de ziekte kan worden overwonnen.’

Het is meer dan drie maanden geleden dat verpleegster Rebecca Johnson vocht voor haar leven in de isolatiekamer in het medisch centrum van PTS1 in Freetown, Sierra Leone. Op 25 januari 2015 vertelt ze haar verhaal tijdens een congres van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO in Genève.

Rebecca Johnson overleefde het ebolavirus en mocht in december 2014 na een ziekenhuisopname van een maand naar huis. Nu helpt ze andere ebolaoverlevenden om terug te keren naar de gemeenschap, die voormalige patiënten vaak de rug toekeert vanwege angst en bijgeloof.

Ook voor de inwoners van het dorp Meliandou in Guinee, waar de uitbraak begon, zal het lang duren voordat het leven weer normaal is, al heeft de WHO in januari 2016 West-Afrika ebolavrij verklaard. Voedsel is moeilijk te krijgen doordat de landbouwproductie in Sierra Leone heeft stilgestaan door de epidemie, en de bewoners van het dorp leven nog steeds zij aan zij met potentiële besmettingsbronnen als vleermuizen en knaagdieren.

Al blijven de virusjager Fabian Leendertz en de Noorse wetenschapper John-Arne Røttingen zoeken naar de besmettingshaarden en werken aan nieuwe vaccins, een ongeluk zit in een klein hoekje. Via een sneetje in een vinger kan een druppel bloed of speeksel van een dier zich een weg banen door een mens en van daaruit verder de wereld in reizen met een nieuw en onbekend virus.

Een theater in de hoofdstad van Zuid-Korea, Seoel, wordt in 2015 met rook ontsmet om te voorkomen dat mers zich verspreidt.

© JUNG YEON-JE/Scanpix

3 virussen kunnen de volgende killers worden

De organisatie CEPI zal nieuwe epidemieën voorkomen door vaccins te ontwikkelen tegen de gevaarlijkste virussen. CEPI richt zich met name op drie virussen die makkelijk kunnen muteren tot nieuwe varianten die besmettelijk én dodelijk zijn.

Lassakoorts: Ratten verspreiden verwant van ebola

  • Lassakoorts is verwant aan ebola. Ratten dragen het virus, dat zich verspreidt via hun urine, uitwerpselen en speeksel.
  • Symptomen: Koorts, buikpijn, overgeven, diarree, keelpijn en hoesten. In ernstige gevallen bloedingen uit de lichaamsopeningen.
  • Jaarlijks sterven er 5000 mensen aan lassakoorts.

Mers: Midden-Oosten is het slachtoffer van nieuw luchtwegenvirus

  • Mers is waarschijnlijk afkomstig van vleermuizen. Mogelijk gaat het virus via dromedarissen op mensen over.
  • Symptomen: Koorts, hoesten, ademnood en diarree. Later kunnen patiënten last krijgen van bloedvergiftiging en uitval van organen.
  • De sterfte bedraagt 35 procent. Het virus kan van mens op mens overgaan via niezen en hoesten, maar het risico is beperkt.

Nipah-virus: Vee en huisdieren besmetten mensen

  • Het nipah-virus is extreem besmettelijk. De primaire drager van het virus is de vleermuis, die varkens, paarden en honden besmet. Die dieren dragen het virus op mensen over.
  • Symptomen: Koorts, hoofdpijn, duizeligheid en ademhalingsproblemen.
  • Tot 75 procent van alle patiënten sterft aan de ziekte, en mogelijk kan de ziekte ook van mens op mens overgaan.

Bekijk ook ...

ONTVANG DE NIEUWSBRIEF VAN WETENSCHAP IN BEELD

Je ontvangt je gratis special, Onze extreme hersenen, als download zodra je je hebt aangemeld voor onze nieuwsbrief.

Ook gelezen

Niet gevonden wat je zocht? Zoek hier: