De Europese ruimtetelescoop Herschel nam onlangs een nieuwe foto van de beroemde 'Zuilen der Schepping', een deel van de Adelaarsnevel. In dit gebied, op 6500 lichtjaar afstand, worden veel sterren gevormd. De nevel is gemakkelijk te zien met een kleine telescoop, maar werd pas beroemd toen de Hubble in 1995 de bijna legendarische foto nam van wat later bekend kwam te staan als de Zuilen der Schepping (Pillars of Creation).

De Zuilen zijn een paar armen van stof en gas in de grote nevel, en zijn een paar lichtjaar lang. Ze worden blootgesteld aan een sterke ultraviolette straling van een aantal zeer warme sterren. Deze straling is zo sterk dat de waterstof in de Zuilen aan het verdampen is, en daarom worden ze snel afgebroken.

In de Zuilen bevinden zich echter een paar dichte wolken gas, die zich in de loop van de tijd tot sterren zouden kunnen ontwikkelen. Maar ook deze wolken zijn snel aan het verdampen, en ze worden daarom in het Engels 'Evaporating Gaseous Globules' genoemd, of kortweg EGG.

Maar de Hubble liet niet zien of al deze kosmische 'eitjes' ook echt sterren in wording bevatten. Want de Hubble nam zijn foto's met zichtbaar licht, dat niet door de dichte, donkere stofwolken kan dringen waarachter de Zuilen gedeeltelijk schuilgaan.

Met de Herschel-telescoop kunnen we de Zuilen nu in infrarood licht zien, dat veel makkelijker door de stofwolken dringt. Zo is de stervorming goed te volgen.

Door de oude foto van de Hubble te vergelijken met de nieuwe van de Herschel kunnen we zien dat de eerst zo donkere zuilen nu gloeien in het licht van hun eigen infrarode warmtestraling. Bron: ESA/NASA.

De verdamping is het hevigst aan de bovenkant van de Zuilen, waar sommige 'eitjes' nu helemaal losraken van de Zuilen. Hier is de verdamping zelfs zo sterk dat de kosmische eitjes soms helemaal verdwijnen voordat ze zich kunnen ontwikkelen tot sterren met planeten.

Zijn de Zuilen weg?

Vanwege de afstand nemen we de Adelaarsnevel waar zoals hij er 6500 jaar geleden uitzag - een paar duizend jaar voor de bouw van de eerste piramide. Er kan sindsdien veel gebeurd zijn, en in 2007 kwamen wetenschappers met een nieuwe theorie op basis van metingen van de infrarode Spitzer-telescoop. Volgens hen zijn de Zuilen mogelijk zo'n 6000 jaar geleden verwoest, omdat een supernova in de buurt explodeerde. We zullen dit pas over een paar honderd jaar kunnen waarnemen.

Foto uit 2007 van de Adelaarsnevel door de Spitzer. De Zuilen zijn rechts op de foto te onderscheiden. De vorm van de groene gaswolk links lijkt door de schokgolf van een naburige supernova ontstaan te zijn. Deze schokgolf kan later een ramp betekenen voor de Zuilen. Bron: NASA/JPL

De Spitzer liet namelijk zien dat de Zuilen naast een grote gaswolk liggen, die duidelijk is beïnvloed door de explosie van een supernova. Als een supernova explodeert, worden gassen met duizenden kilometers per seconde in alle richtingen geslingerd. Dit gas kan op de stofwolken en de Zuilen in de Adelaarsnevel gebotst zijn, waar sterren gevormd worden. Er zijn ten minste 20 zeer grote en warme sterren in de Adelaarsnevel, en het is dus een kwestie van tijd voordat er eentje explodeert.

Het licht van de supernova kan de aarde een paar duizend jaar geleden bereikt hebben. De mensen van toen zullen dat als een ongewoon heldere ster aan de hemel hebben waargenomen. Maar de verwoesting die door de explosie is aangericht in de nevel, zien we pas ver in de toekomst.

In ieder geval laat de Adelaarsnevel zien dat het nog niet zo makkelijk is om nieuwe sterren te vormen. Onze eigen zon is 4,6 miljard jaar geleden in een gaswolk ontstaan die lijkt op de Adelaarsnevel, dus we hebben welbeschouwd geluk gehad.