Door het licht van vier telescopen van het Paranal-observatorium in Chili te combineren maakte een team Europese sterrenkundigen de beste afbeeldingen tot nu toe van een ster die opgeslokt wordt door een andere ster. Er is een grote rode reus te zien, die al meer dan de helft van zijn massa heeft afgestaan aan een kleinere, blauwe ster.

De vier telescopen hebben elk een spiegel van 1,8 meter, maar doordat ze met glasvezelkabels met elkaar verbonden zijn, kunnen ze samen net zulke scherpe afbeeldingen maken als een telescoop van 130 meter. De afbeeldingen zijn 50 keer zo scherp als die van de Hubble-telescoop in de ruimte.

Met deze virtuele telescoop bestudeerden sterrenkundigen de dubbelster SS Leporis in het sterrenbeeld Haas. De twee sterren cirkelen om elkaar heen met een omlooptijd van 260 dagen en op een afstand die maar iets groter is dan die tussen de zon en de aarde.

De kleine ster slokt de grote op

De twee sterren zijn heel verschillend. De ene is een kleine, warme ster met een blauwige kleur, en de andere is een grote rode reus met de relatief lage temperatuur van 3000 graden. In feite is de rode ster klein en compact, maar hij wordt omringd door een uitgestrekte atmosfeer.

De nieuwe afbeeldingen laten zien dat deze dunne en roodgloeiende atmosfeer tot op een vierde van de afstand tussen de sterren komt – ongeveer tot de baan van Mercurius in ons zonnestelsel. Dat is minder dan gedacht, en men weet dan ook niet zeker waarom de rode reus zijn atmosfeer aan de kleine blauwe ster aan het verliezen is. De blauwe ster zou al ongeveer de helft van de grote ster hebben opgegeten.

Nu denken sterrenkundigen dat het gedeeltelijk de schuld van de rode ster zelf is, omdat deze met een krachtige sterrenwind materie de ruimte in slingert. Deze wind vangt de blauwe ster dan op. Eerder dacht men dat er een soort gasstroom liep tussen de sterren.

Een techniek met mogelijkheden

De Russische Spektr-R-satelliet, die is uitgerust met een paraboolantenne van tien meter om radiogolven in de ruimte te observeren. Bron: NPO Lavochkin

De techniek van het koppelen van telescopen biedt veel mogelijkheden. Telescopen die op kilometers afstand van elkaar liggen, kunnen nu eenvoudig gekoppeld worden. De Russen zijn tot nu toe het verst gekomen met de lancering van de satelliet Spektr-R. Het enige instrument aan boord van de satelliet is een zeer gevoelige radioantenne, die elektronisch aan grote radiotelescopen op aarde gekoppeld kan worden.

Om de virtuele telescoop zo groot mogelijk te kunnen maken, heeft de Spektr-R een zeer elliptische baan, die bijna de baan van de maan bereikt. Hierdoor kan een virtuele telescoop gemaakt worden die 30 keer zo groot is als de diameter van de aarde. De metingen worden in het radiogebied gedaan, maar in principe zou de virtuele telescoop een munt op de maan kunnen zien liggen.

De eerste observatie was in november, toen de Spektr-R aan de 100 meter grote radiotelescoop bij Bonn in Duitsland gekoppeld werd. Het ging om een testmeting van een verre quasar, en de test verliep volgens plan. Nu kan men zwarte gaten bestuderen, zelfs in sterrenstelsels op miljoenen lichtjaren afstand.