Vijf ruimtesondes staan op het punt ons zonnestelsel te verlaten, maar het zal miljoenen jaren duren voordat ze echt tussen de sterren zitten. De vijf sondes zijn:

• Pioneer 10 en 11, die in 1972 en 1973 gelanceerd zijn naar Jupiter en Saturnus
• Voyager 1 en 2, die in 1977 op weg gestuurd zijn naar de vier grote buitenste planeten
• New Horizons, die in 2006 gelanceerd is met bestemming Pluto

De Voyager 1 is op dit moment het verst verwijderd van de zon: de afstand is nu 119 AE of bijna 18 miljard kilometer. Dat is ver buiten de baan van Pluto en zelfs buiten de Kuipergordel waar Pluto onderdeel van uitmaakt. Met een snelheid van 61.000 km/h heeft hij nog reis van duizenden jaren voor de boeg voordat hij de Oortwolk van kometen zal bereiken, de buitengrens van ons zonnestelsel.

Het is nu een paar jaar geleden dat we het contact met de Pioneer 10 en 11 verloren zijn, maar we hebben nog contact met de Voyager 1 en 2, en dat zal waarschijnlijk tot 2025 zo blijven.

Vier van de vijf ruimtesondes zijn al ver buiten de baan van Pluto. Alleen de New Horizons is nog in het binnenste deel van het zonnestelsel, tussen Uranus en Neptunus, en gaat richting Pluto. Bron: NASA.

De Voyager 2 is overgegaan op zijn back-upsysteem

Op 4 november stuurde NASA een bericht naar de 34 jaar oude Voyager 2 om over te schakelen op een reservesysteem van stuurraketten. Zo wordt de warmte van de kleine plutoniumgenerator gespaard. Door het radioactieve verval van plutonium produceert de generator steeds minder energie. Daarom moet de energie zo optimaal mogelijk verdeeld worden, zodat de wetenschappelijke instrumenten zo lang mogelijk actief kunnen blijven. Het duurt 13,5 uur voordat een radiosignaal de Voyager 2 bereikt, maar omdat we niet voortdurend in contact staan met de oude sonde, kregen we pas op 14 november de bevestiging dat de overschakeling op het reservesysteem succesvol was verlopen.

Het is vooral belangrijk dat de instrumenten die het magnetisch veld van de zon meten voldoende energie krijgen. De beide Voyager-sondes zijn nu in het gebied waar het magnetisch veld van de zon de interstellaire ruimte ontmoet. We hebben al data ontvangen die erop wijzen dat dit gebied veel turbulenter is dan eerder aangenomen.

Oud mysterie wellicht opgelost

De bijna 40 jaar oude Pioneer 10 is nu 105 keer zo ver van de zon als de aarde. Bron: NASA

Al een paar jaar waren de bewegingen van de Pioneer-sondes een mysterie. Ze leken niet geheel het traject te volgen dat berekend was volgens Newtons zwaartekrachtwet. Elk jaar raakten ze zo'n 400 kilometer achter op hun berekende positie.

Eerst dachten natuurkundigen dat we misschien op het spoor van een nieuwe natuurwet waren, en dat de zwaartekrachtwet aangepast moest worden. Maar nu lijkt de verklaring erg eenvoudig te zijn. De plutoniumgeneratoren van de twee sondes geven voortdurend warmte af. Als deze straling niet gelijk in alle richtingen wordt uitgezonden, maar een kleine afwijking heeft, is dat al genoeg om het kleine beetje afremming te veroorzaken dat bij beide sondes geobserveerd is.

De reden dat nu gedacht wordt dat de warmtestraling de oorzaak is, is dat de afremming exponentieel lijkt af te nemen, parallel met het verval van het radioactieve plutonium.

De jongste van de vijf ruimtesondes, de New Horizons, bevindt zich nu iets buiten de baan van Uranus op zijn weg naar Pluto. Hij zal in juli 2015 Pluto bereiken, en wellicht op weg naar de interstellaire ruimte nog een of twee onderdelen van de Kuipergordel passeren.

Een terugblik op de fantastische reis van de Voyager-sondes door ons zonnestelsel: