Een nieuw jaar is begonnen, en de aarde maakt dus weer een nieuw rondje om de zon. Het jaar is een goede eenheid om de lengte van een mensenleven uit te drukken en om de geschiedenis in te delen. Er bestaan 35.000 jaar oude grotschilderingen en onze geschreven geschiedenis gaat zo'n 5000 jaar terug.

De beroemde grotschilderingen in Lascaux in Frankrijk zijn maar 17.000 jaar oud; de oudst bekende grotschilderingen zijn dubbel zo oud. Bron: Wikipedia

Voor ons is dat misschien een lange tijd, maar in de sterrenkunde wordt in miljoenen en miljarden jaren gerekend. Zulke grote getallen zeggen ons niet zo veel, en daarom wordt vaak een andere eenheid voor tijd gebruikt: het galactische jaar. In een galactisch jaar, 225 miljoen aardse jaren, draait de zon één keer om het centrum van de Melkweg. In galactische jaren uitgedrukt is de geschiedenis van de aarde en het heelal gemakkelijker te overzien.

Een nieuwe kalender

Elke tijdrekening moet een begin hebben, en in dit geval ligt het voor de hand om het jaar nul te leggen bij de vorming van de zon 4,5 miljard jaar geleden, toen hij aan zijn baan om het centrum van de Melkweg begon. Dat is 20 galactische jaren geleden, en nu kunnen we de belangrijkste jaartallen in de nieuwe kalender op een rijtje zetten. Voor galactische jaren wordt meestal de afkorting GY, Galactic Year, gebruikt.

-40 GY Vorming van het heelal met de oerknal
-39 GY Begin van de vorming van de Melkweg
0 GY Vorming van de zon
4 GY Vorming van de zeeën op aarde
6 GY Ontstaan van eencellig leven
18 GY Ontstaan van de eerste dieren en planten
19 GY Massa-extinctie
20 GY Ontstaan van de mens - de huidige tijd

Er is al 14 galactische jaren leven op aarde, maar het grootste deel van de tijd was dat eencellig. De dieren en planten zoals we die nu kennen zijn er in dit perspectief eigenlijk nog maar net, want ze gaan maar twee galactische jaren terug. Het zonnestelsel bestaat gedurende een derde van de leeftijd van het heelal van 60 galactische jaren.

Het afgelopen galactische jaar

Rond deze tijd kijken we terug op het afgelopen jaar, en de aarde heeft heel wat meegemaakt in het laatste galactische jaar. In het begin van het jaar was de grote massa-extinctie tussen het perm en het trias net voorbij. In korte tijd stierf 96% van alle zeediern en 70% van alle landdieren uit, en het duurde vele miljoenen jaren voordat het leven weer opbloeide. De precieze oorzaak is niet bekend, maar zware vulkanische activiteit in Siberië en een stijging in het gehalte waterstofsulfide afkomstig van bacteriën worden vaak genoemd.

Een galactisch jaar geleden vormden alle continenten van de aarde één supercontinent, Pangea. Bron: East Tennessee State University

Maar rond het laatste galactische nieuwjaar kwam het leven weer terug. Hier zien we het begin van de dinosaurussen, maar ze leefden in een wereld met maar één continent, het grote supercontinent Pangea. Daardoor was het klimaat heel anders dan nu, en gedurende het hele afgelopen galactische jaar is dit supercontinent langzaam overgegaan in de werelddelen zoals we ze nu kennen.

Terwijl de dinosaurussen zich ontwikkelden en de aarde begonnen te domineren, bewoog de zon rustig door de Melkweg. Soms ging hij door een spiraalarm heen, en was de hemel vol jonge en warme sterren. Af en toe explodeerde een supernova erg dichtbij en werd de aarde tientallen jaren lang blootgesteld aan krachtige straling. De zon ging ook door rustiger gebieden, met weinig sterren aan de hemel. Misschien verzwakten stofwolken af en toe het licht van de zon, waardoor een lange ijstijd op aarde ontstond.

3,5 galactische maanden geleden werd de aarde getroffen door een 10 kilometer grote asteroïde, waardoor de dinosaurussen uitstierven. De zoogdieren domineren de aarde dus pas iets meer dan drie galactische maanden. De geschiedenis van de mens is pas drie galactische uren oud, en we kunnen ons alleen maar afvragen wat het volgende galactische jaar ons brengt. En hiermee wensen we onze lezers een gelukkig nieuwjaar.