Astronomen kunnen veel, maar niet alles. Wanneer de zon opkomt of hoe de planeten bewegen is helemaal doorgerekend, maar wanneer de volgende supernova in de buurt van de zon zal exploderen kunnen ze niet zeggen.

Supernova's zijn gevaarlijke buren. Als een supernova binnen 100 lichtjaar afstand explodeert, zullen we dat zeker merken op aarde. Astronomen hebben een nieuw type supernova ontdekt, de zogeheten hypernova's, die soms zelfs op 8000 tot 10.000 lichtjaar afstand nog gevaarlijk kunnen zijn.

Een supernova kan het leven op aarde bedreigen omdat er bij de explosie niet alleen licht vrijkomt, maar ook röntgen- en gammastraling en grote hoeveelheden atomaire deeltjes, die bijna even snel gaan als het licht. De straling kan de ozonlaag van de atmosfeer vernietigen, en bovendien de productie van giftige stikstofoxiden stimuleren. Er bestaat zelfs een theorie dat een supernova of hypernova 440 miljoen jaar geleden een van de vijf grote massa-extincties op aarde veroorzaakte.

Hoe veilig zijn we eigenlijk in de Melkweg? Er zijn nu 25 potentiële supernova's bekend, die zeker een bedreiging vormen voor het leven op aarde, maar een explosie is buitengewoon zeldzaam. In ieder geval is de kans dat de aarde bijvoorbeeld door een planetoïde geraakt wordt, veel groter.

Dit zijn de kandidaten

Als Betelgeuze een supernova wordt, zal hij bijna evenveel licht geven als een volle maan.

Het is duidelijk dat de potentiële supernova's tot de grootste en helderste sterren behoren, maar ze zijn niet allemaal even bekend. De beroemdste is waarschijnlijk de rode reus Betelgeuze in het sterrenbeeld Orion. Als die explodeert, wordt hij een 'normale' supernova, en op meer dan 600 lichtjaar afstand kan dat niet veel kwaad. Het licht zal bijna even fel zijn als dat van een volle maan, en er zal wellicht enige schade ontstaan aan de ozonlaag, maar mensen, dieren en planten zouden niet in gevaar zijn.

De dubbelster IK Pegasi op maar 150 lichtjaar afstand geeft meer aanleiding tot ongerustheid. Een van de twee sterren is een kleine witte dwerg ter grootte van de aarde. Als zijn begeleider een rode reus wordt, zullen grote delen van de atmosfeer van de rode reus op de witte dwerg terechtkomen. Deze zal met een enorme explosie uit elkaar spatten. Maar dit zal gelukkig nog lang duren, en tegen die tijd is de dubbelster bovendien verder weg van de aarde dan nu.

De andere 'gewone' kandidaten zijn zo ver weg dat we onbezorgd van de spectaculaire aanblik in de hemel kunnen genieten als er eentje explodeert.

Twee hypernova's

Een van de twee sterren van WR 104 slingert grote wolken gas en materie de ruimte in. De illustratie toont een gebied dat twee keer zo groot is als ons zonnestelsel.

Het meest zorgwekkend zijn misschien wel de twee potentiële hypernova's binnen 8000 lichtjaar: Eta Carinae en WR 104. Beide zijn waarschijnlijk dubbelsterren, en WR 104 is een zogeheten Wolf-Rayetster. Dit zijn zware sterren met soms een massa van 30 keer de zonnemassa en temperaturen tot 50.000 graden. Ze stralen een helder blauw licht uit en slingeren grote hoeveelheden gas de ruimte in.

Eta Carinae bevat minstens twee sterren en is misschien het indrukwekkendst. Een van de sterren heeft een massa van 120 keer die van de zon, en is daarmee waarschijnlijk een van de grootste sterren van de Melkweg. Er zijn grote uitbarstingen op Eta Carinae waargenomen, waarbij de ster fel oplichtte. Maar we kunnen Eta Carinae niet goed zien omdat er een dichte gaswolk omheen hangt.

Het gedrag van Eta Carinae lijkt erop te wijzen dat een van de sterren een hypernova aan het worden is, en als dat gebeurt, zullen er twee enorm sterke stromen atomaire deeltjes ontstaan. Hoewel de afstand 8000 lichtjaar is, kan zo'n stroom het leven op aarde uitroeien als hij ons raakt. Maar gelukkig lijkt de rotatieas van de sterren niet op de aarde gericht te zijn.

WR 104 is misschien gevaarlijker, want de rotatieas lijkt ongeveer in de richting van de aarde te wijzen. Dit heeft aanleiding gegeven tot speculaties op het internet, maar de nieuwste waarnemingen wijzen erop dat de stromen zo'n 30 tot 40 graden zullen afwijken en de aarde niet zullen raken.

Het gevaarlijkste van hypernova's zijn de stralen die ze uitzenden als ze imploderen tot een zwart gat.

We overleven het dus waarschijnlijk wel, maar een hypernova is wel iets om rekening mee te houden. Uit berekeningen blijkt dat het licht van deze verre sterren zo sterk kan worden dat we er 's nachts makkelijk de krant bij zouden kunnen lezen. Onze gedachten gaan uit naar de beschavingen in de Melkweg die de pech hebben om door deze hypernova's geraakt te worden – het zal hun ondergang betekenen.